As Casas do Mar: Tradición, Extinción ou Reivindicación?

A Galicia maioritariamente rural de non vai tanto tempo, representada como un mosaico de paisaxes contrastadas, de montaña, agra ou costa, ofrecía distintas estampas de vida nun territorio salpicado por vilas e espalladas aldeas. A arquitectura das clases populares, a chamada arquitectura sen arquitectos – ou anónima- máis centrada na función que no ornamento, conformou núcleos de poboación aportando personalidade propia ás distintas rexións e comunidades.

Na franxa costeira, os rigores atlánticos condicionaron o agrupamento das vivendas en enclaves estratéxicos, procurando, de poder ser, o abeiro dos ventos por montes ou outras elevacións xeográficas. A ansia por ocupar os espazos convenientes, reduciu o tamaño dos solares ó mínimo habitable e levou ó amoreamento das vivendas mesmo compartindo medianeras, algo impensable nas aldeas labregas que precisaban determinado acomodo exterior para moitas das súas labores, así como de espazos destinados ó almacenamento e disposición dos apeiros ou carro de labranza.

2.finisterre

Fisterra. Principios do século XX

Nas vilas mariñeiras, o sacrificio de espazos abertos entre filas e casas, definirá os seus tan característicos e angostos rueiros, destacando unha única vía principal apta para o tránsito de mercadorías e acaso outras secundarias cando menos para subir as chalanas no caso de temporal ou vaga de mar. Con todo, non debe o lector imaxinar unha organización urbanística caótica ou escura. Nestas vilas de vocación mariñeira as vistas ó fondeadoiro e a chegada das embarcacións eran tan indispensables como a necesidade de ventilación e luz natural, aproveitando a propia pendente do terreo para acadala, así como respectando a norma básica de camaradería veciñal de non estorbar aos seus conxéneres cun crecemento desproporcionado en altura, en ningún caso superior aos tres andares.

3. muxía 1934

Muxía, 1934. “Maremoto en Muxía”. Foto: Ramon Caamaño

Dentro da arquitectura mariñeira, Pedro de LLano – tal vez o máis reputado dos investigadores en materia de arquitectura popular galega – establece distintas tipoloxías, como a casa terrea (a máis humilde de todas e característica das zonas máis expostas ó vento, deseñada a ras sen elevar ningunha altura), a casa de baixo e andar (reservado o baixo para albergar un ou dous animais – normalmente unha besta – que accede ó dormitorio situado no andar superior por unha escaleira interior), a casa mariñeira con patín ( o aceso ó andar superior é polo exterior), a casa de pincho ( aquela que recrece o faiado para gañar maior espazo interior, recoñecible ó exterior por destacar os muros piñón) ou a casa de remo (tipoloxía propia da área coruñesa, o remo da traiñeira marca a medida que a casa non poderá superar en horizontal).

4.amañando farois de carburo, muxía 1925

Muxía, 1925. A casa medianeira de baixo e altura será a tipoloxía máis estendida na Costa da Morte. O branco encalado do exterior aportaba protección fronte as inclemencias climáticas. Foto: Ramón Caamaño

5. MG_4340

Laxe, 2016. Casas de pincho en estado ruinoso (obsérvense os picudos muros piñón).

Lamentablemente, a transformación sufrida nas últimas décadas nas zonas costeiras, levou a case desaparición dalgunha das tipoloxías citadas no parágrafo anterior así como a desfiguración de moitos conxuntos e vilas, curiosamente coincidindo co relevo dos canteiros por modernos construtores ou o traspaso de responsabilidades dende os acordos non escritos propios da convivencia veciñal a outras normativas alleas, en ocasións insensibles ó patrimonio popular e a miúdo confusas para o vecindario, concluíndo nun desenvolvemento do interese xordo e individualista .

6

Laxe, 2016. A fachada da primeira liña de praia, desvirtúa e oculta unha das máis fermosas vilas mariñeiras da costa, a exploración do seu rueiro descubre exemplos e elementos varios propios das tipoloxías mariñeiras.

Na Galicia tradicional adoecida polo envellecemento e o despoboamento, namentres o mundo cambia a un ritmo fero e estraño, non son poucas nin simples as causas polo que as nosas paisaxes construídas mudan,  esmorecen ou aumentan en grave desproporción o seu número real de habitantes. Entre as razóns de distinta natureza: sociais, económicas ou culturais e ás que incluso deberiamos sumar as particulares historias comarcais ou locais, destacan na degradación das vilas costeiras, a presión turística e a preponderancia dos intereses portuarios ou viarios sobre o patrimonio tradicional, alén dunha visión mal entendida do progreso, que pretende arredar así os complexos e as malas lembranzas de tempos pasados de penuria e pobreza.

Con todo, dentro deste panorama cabe a esperanza fronte a desolación de existir un recoñecemento social que reivindique coma necesidade e dereito o desfrute dunha paisaxe colectiva e harmónica, apreciando aqueles conxuntos mellor conservados e aqueles outros onde aínda resisten certos elementos capaces de identificar o carácter, a cultura e a identidade dun lugar, onde a veciñanza recuperara a súa voz e esta fora, consciente, forte e viva.

7

A vila de Muros catalogada como conxunto histórico – artístico, presenta numerosos exemplos de arquitectura popular mariñeira, o que a diferencia e incrementa interese ó seu atractivo turístico.

Advertisements

PITIÑOS NA PRAIA! O FOGAR DA PÍLLARA

Se o tempo acompaña, pouco falta para que moitos de nós comecemos a achegarnos ás fermosas e abundantes praias da nosa benquerida costa, para así desfrutar canto se poida da sempre breve tempada de sol e praia nestas latitudes. Así e todo, poucos saben da presenza dun habitante moi especial nalgúns dos nosos mellores areais, outro tesouro máis dos moitos que agocha a Costa da Morte, e que de seguro supón un excelente indicador da privilexiada calidade ambiental destas costas.

1 foto traba

Traba, unha das praias con presenza de Píllara.

Referímonos a un pequeno paxariño, de apenas 40g de peso, cada vez máis escaso e ameazado. Falamos da Píllara das Dunas, ave limícola que como o seu nome indica escolleu como fogar as praias e dunas costeiras datas antes de que a explosión turística inundase estes ecosistemas. Xa vos podedes figurar que, frecuentando estes lugares, non lle queda máis remedio que situar o niño no chan, e para facelo simplemente escavan un pequeno foxo na area, ás veces engalanado con pequenos restos de cunchas, pedriñas ou materiais vexetais, no que depositan polo regular tres diminutos e crípticos ovos. Chocan durante catro semanas, tanto o pai como a nai, ela normalmente polo día, el pola noite, refrescándose ocasionalmente na auga cando vai moita calor, circunstancia que aproveitan para mollar as plumas ventrais e así poder arrefriar os ovos de volta ao niño.

2 Macho Emilio Solla

Macho de Píllara. Foto Emilio Solla

3 Hembra Christophe Gouraud

Femia. Foto Christophe Gouraud

0 Nido. Pablo Barrena

Niño de Píllara. Pablo Barrena Pavón.

5 Nido ornamentado conchas. JDC

Niño ornamentado. Foto Jesús Domínguez Conde.

Se todo vai ben e ningún animal depredou o niño, non sufriu moitas molestias humanas, e os temporais respectaron o litoral, nacerán tres minúsculos poliños. Son tan pequenos e desvalidos que supoñen un apetitoso bocado para moitas criaturas: lagarteiros, falcóns peregrinos, curuxas, corvos grandes e pequenos, raposos, lagartos e mesmo os cans soltos non desaproveitan a oportunidade para tomar un petisco a costa destas delicadas crías. Mais coma decotío acontece na natureza, estes poliños tamén contan cas súas ferramentas para poder sobrevivir. Teñen unha plumaxe que se confunde perfectamente ca area e cos restos das arribazóns, o que lles serve para pasar desapercibidos e poder ocultarse con facilidade da ollada dos depredadores. Posúen igualmente unhas longuísimas patas en relación ao corpo, para escapar coma lóstregos a agocharse entre a vexetación dunar ou nas anfractuosidades das rochas en caso de perigo. E por suposto sérvense dos inestimables coidados dos seus proxenitores.

6 Pollo Clemens Kuepper

Polos acabados de nacer. Clemens Kuepper

7 Pollo Hannah Mason

Polo no intermareal. Hannah Mason.

8 Pollo escondido entre basura. Alder

Polo agochado entre lixo. Alder

9 Pollo Bahrain Banding Project

Polo, apreciade a lonxitude das patas. Banding Project.

10 Lagarteiro femia. ziva

Femia de Lagarteiro. Ziva.

Salvo deshonrosas excepcións, entre as que destaca o cuco, tódalas aves se afanan en sacar adiante a súa descendencia, e no caso da Píllara a disposición que mostran os pais é digna de eloxio. Cando os poliños teñen frío os pais cúbrenos para resgardalos, se hai depredadores prevéñenos mediante distintos reclamos indicándolles que se agochen ou que xa pasou o perigo, chegan incluso a enfrontarse con aves que os superan varias veces en tamaño, pero a actitude máis rechamante é sen dúbida a de finxir que teñen un ala lesionada. Cando o depredador se achega demasiado aos polos ou ao niño, as Píllaras simulan que sofren unha lesión, deixando colgar un ala, e comezan a ranquear a medida que se van afastando, para que o intruso os siga convencido de que son doados de cazar; deste xeito, unha vez conseguido que a niñada estea a salvo, o adulto botará a voar e o predador levará un bo chasco.

11 Ala rota. Roberto Lerco

Píllara finxindo ala rota. Roberto Lerco.

Como relatabamos ao comezo, trátase dun ave seriamente ameazada, que conta apenas con 80 parellas en toda Galicia. Costa da Morte, se consideramos o tramo que vai dende Caión (A Laracha) ata Esteiro (Muros), presenta o maior número de exemplares de todo o país, e se queremos axudar a que a súa poboación recupere a saúde ca que contaba antes da destrución de boa parte do litoral galego, consecuencia dun modelo de desenvolvemento caduco e aniquilador, algo podemos facer. Por exemplo non deixar os cans soltos en praias con presenza de Píllara, indicadas mediante paneis, pois supoñen un serio perigo para polos e adultos. Tamén debemos evitar na medida do posible o pisoteo e degradación da vexetación dunar, respectar a distancia e minimizar as molestias en caso de toparnos cun niño, ou con algunha das gaiolas instaladas pola administración para protexer os poñedoiros de posibles depredadores  e perturbacións humanas. Outra recomendación que consideramos de grande interese para a conservación dos areais, é conseguir a oposición frontal da poboación á limpeza mecánica das praias. O paso de tractores e cribadoras polas praias non só  destrúe tódolos niños que atopen no seu camiño, tamén provocan a morte dos pitiños de corta idade, e a eliminación dos restos de arribazón, referímonos aos depósitos de algas e outros fragmentos de organismos, que son de capital importancia para as píllaras e a principal entrada de enerxía dun ecosistema vivo como é a praia. A limpeza das praias debera ser selectiva e manual, e os turistas deberiamos diferenciar claramente o que é lixo do que é un fenómeno estritamente natural.

12 Parcel de exclusion Axena, Javier I.

Gaiola de exclusión de predadores. Axena-Javier.I.

13 Limpieza mecanica playas. Foto de Muñiz para Faro de Vigo

Limpeza mecánica de praias. Muñiz-Faro de Vigo.

14 Paso tractor por Lanzada. JDC

Paso de tractor pola Lanzada. Jesús Domínguez Conde.

15. Panel indicativo

Panel indicativo na praia de Traba.

AS SISARGAS, UN PARAÍSO PARA AS AVES

As tres illas que custodian o Cabo de San Adrián, fronte as costas de Malpica de Bergantiños, conforman un dos arquipélagos con maior entidade da provincia de A Coruña, xunto co de Sálvora en Riveira, e unha referencia emblemática, envolta en lendas e misterios, para os mariñeiros da Costa da Morte. Antano outeiro baleeiro, foco hipnótico de espantosos naufraxios, mítico lombo dun gran Leviatán varado que cobra vida no máis profundo da tempestade, vestixio mudo das rutas do estaño, ou fogar de serpes mitolóxicas, son moitos os valores simbólicos, históricos e mesmo lendarios que emanan da maxia deste prodixio natural coñecido como Illas Sisargas. Precisamente da súa importancia natural, concretamente ornitolóxica, versará hoxe a nosa entrada.

1 reduc

Este arquipélago figura incluído na IBA Mariña Costa da Morte, o que significa que se trata dun lugar de importancia internacional para a conservación das aves mariñas. A elevada produtividade destas augas tradúcese en abundante alimento para as aves, que chegan a superar o millón de exemplares durante o seu paso migratorio en verano – outono, procedentes maiormente do norte de Europa. As Sisargas tamén ofrecen un hábitat inmellorable para a reprodución dalgunhas destas especies, amais de estar rodeadas de alimento, nelas poden atopar seguridade fronte aos depredadores terrestres, e a tranquilidade de non ser perturbadas polo home, pois xa fai anos que nin o fareiro as habita.

2 reduc

Os seus escarpados cantís foron testemuñas da maior colonia de cría da Península Ibérica de Gaivota Tridáctila, única xunto á de Cabo Vilán, desaparecida recentemente (2014). A pesares do indubidable efecto que tivo o vertido do Prestige no seu declive poboacional, cabe sempre a posibilidade que retorne ás nosas prezadas illas procedente da veciña Bretaña francesa, pois teñen probada capacidade colonizadora e hai constancia de Tridáctilas nadas en Sisargas presentes nas colonias bretoas ou mesmo galesas.

3 Gregory Smith

Gaivota tridáctila – Rissa tridactyla. Foto Gregory Smith

Nos últimos anos rexistrouse nas illas un fito extraordinario, polo menos no tocante ao mundo da ornitoloxía. Trátase da aparición dunha nova especie como reprodutora en Galicia, da que non se tiña ningún rexistro previo. A Pardela Cincenta arribou en terras galegas dende lugares tan distantes como As Azores ou Madeira, a máis de 1.000km de distancia, e fundou novas colonias de cría en tres das nosas illas, Cíes, As Sisargas e a Illa Coelleira. Estamos ante unha oportunidade única, para os biólogos que estudan este grupo de aves, de comprender cómo se establecen as novas poboacións reprodutoras. E para o público afeccionado a observar as marabillas da natureza, estas pardelas ofrecen un espectáculo inigualable, sobre todo cando se achegan aos niños pola noite emitindo unha serie inconfundible de reclamos nasais e guturais, co obxecto de contactar ca súa parella, que fan as delicias de calquera amante da beleza.

*Aquí podedes escoitar o complexo rexistro sonoro das pardelas cincentas, para que non pensedes que estades rodeados de extraterrestres se tedes a sorte de atopalas: http://ibc.lynxeds.com/sound/cory039s-shearwater-calonectris-diomedea/adults-returning-their-burrows-night-calling-they-fly
4 reduc

Pardela cincenta – Calonectris diomedea. Foto Pedro Lourenço

Nas Sisargas tamén encontramos o núcleo reprodutor máis importante de España para a Gaivota Escura, aglutinando un terzo da poboación nacional, e a terceira colonia máis abondosa da moitas veces controvertida Gaivota Patiamarela, con aproximadamente 7.500 parellas na illa. No tocante a esta última especie o arquipélago malpicán ten relevancia a nivel mundial, sendo Galicia a comunidade co maior continxente reprodutor de España, que a súa vez é o país con máis gaivotas patiamarelas do planeta.

Non nos podemos esquecer dun dos símbolos da Costa da Morte, o Corvo Mariño Cristado, que a pesares da tendencia demográfica regresiva que está a experimentar nos últimos anos, segue a manter no arquipélago unha das colonias máis importantes da costa coruñesa. Nestas datas os corvos mariños xa comezan a incubar os ovos, instalando os niños nas partes máis inaccesibles dos cantís para procurar ao tempo tanto amparo fronte a intemperie, como resgardo da cobiza dalgún agudo merodeador.

7 Mike Needham

Corvo mariño cristado – Phalacrocorax aristotelis. Mike Needham.

Moitos outros habitantes escollen este enclave para criar aos seus herdeiros. Hainos ben curiosos, como o Paíño Pequeno, paxaro do tamaño dun pardal que soamente toca terra na época de aniñamento, ou aves terrestres de grande interese e polo xeral escasas como a Choia ou o Andoriñón Real, que atopan nas furnas das Sisargas lugares ideais para agochar os seus poñedoiros. Non esquecemos ao malogrado Arao, outrora a ave mariña máis común do litoral galego que tiña nestas illas un dos seus últimos refuxios, e que desapareceu no 2004 como reprodutor, ano no que naceu o último polo. O illote Magnánimo agarda maxestoso o regreso do que foi o seu máis senlleiro morador, agardamos que volvan tempos mellores para el e para tódalas aves mariñas, o que pasa necesariamente por conservar os ecosistemas litorais e mariños, e deter dunha vez por todas a desorbitada explotación á que sometemos mares e costas, sobrepescando, urbanizando e contaminando a mar que nos da de comer.

8 Aurélien Audevard

Paíño pequeno – Hydrobates pelagicus. Aurélien Audevard

9 Paul Roberts

Choia – Pyrrhocorax pyrrhocorax. Paul Roberts

Apus melba_D113236 kopi

Andoriñón real – Apus melba. Troells Melgaard

11 reduc

Arao – Uria aalge

Como vedes as Sisargas son un verdadeiro santuario para a avifauna e reúnen sobradas condicións para formar parte do Parque Nacional das Illas Atlánticas, sendo o seu réxime de propiedade privada o único impedimento para que isto non se consume. Se vos quedaron ganas de coñecer máis afondo este extraordinario arquipélago tedes unha oportunidade inmellorable o próximo 26 de marzo, coincidindo co sábado santo. Animádevos e descubrídeas connosco!!. Máis información: https://paisaxecostadamorte.com/saida-para-avistamento-de-aves-nas-illas-sisargas/

As aldeas do esquecemento na Costa da Morte. Cap.4 O lugar de Frexufre, Canduas (Cabana de Bergantiños)

Sucede que ás veces para conseguir que a vida nos sorprenda tan só debemos saírnos por un momento do camiño trazado.

No límite parroquial de Canduas a estrada avanza apresurada cara terras de Laxe, un cartel que promete praias fermosas e feiticeiras acelera a marcha ignorando aquel vello desvío a un deses Macondos costeiros onde a persistente explosión de cor, a cantareira auga dos seus mananciais e as prohibidas froiteiras, prontas en flor, acordan sempre a primavera. O sitio chamado Frexufre, segundo algúns en gabanza a esas maxestosas árbores de ribeira que son os freixos, tan soberbios e empolados como promete a propia historia do lugar, ocúltase entre ramallas e a ignominia dunha senda esquecida.

reduc1reduc2

Din, os que recordan, que polo lugar pasaba un camiño chamado real. Sen documento que o avale, podemos sen embargo imaxinar o tránsito dos arrieiros cargados de sardiña para o abasto de Castela, actividade testemuñada como moi lucrativa para a vila de Laxe ata épocas modernas. Moitas outras cavilacións puideramos sospeitar sobre o percorrer desta vía, mais non será este o momento de repensar a historia senón de reclamar a necesidade de coñecela.

De visitar a aldea, os afeccionados aos rompecabezas históricos atoparán valorosísimos detalles para iniciar a pescuda. Heráldica e inscricións serán máis que proveitosas na recuperación da memoria deste recuncho do mundo, datas e nomes insculpidos en rexia cantería como a que asina Don Rodrigo de Leis en 1764.

reduc3reduc4

Pero a paisaxe, tal como é materia está en constante cambio, e así o conxunto de casas señoriais que reciben ó visitante xa non presentan a fachenda de antano. Contan que nunha destas, a que presenta as xambas máis soberbias, improvisouse un pombal na obsesión dun excéntrico mestre en acadar a hibridación da pomba perfecta. Aquela outra de monumental cheminea, serviría asemade de acubillo para os anos e ovellas da pradaría, aínda non vai moito tempo.

Na parola aseveran, que o quebrado conxunto aínda levanta a cobiza de quen especula coa  turística costa á que se asoma, no tanto os herdeiros resístense a vender as súas lembranzas e cando a tensión aperta, ven o vello patriarca ascender ó alto do promontorio para embeberse de paisaxe e esquecer as penas divagando acaso, sobre a curvatura da terra no inalcanzable horizonte azul.

reduc5reduc6reduc7reduc8

Rueiro abaixo, o presente de Frexufre revélase entre mel, colleitas varias e exóticas flores de invernadoiro, aposta decidida da única familia que resiste afincada a un val de prodixiosa abundancia. A partires deste punto, o paseo dificúltase entre pasos cortados e espesa vexetación, deberemos aquí servirnos do oído para procurar a senda á beira do seu sonoro regato. Entre saltos de auga e testemuñas de muiñadas, atopamos como algunha destas construcións semellaran seguir listas para iniciar a moenda, e deste modo entre cantos e perfumes de xenxibre, continuaremos ó compás das augas ata o seu destino final na mar, un coído de especial encanto con distintos sendeiros de acceso, mais permitídenos aquí non desvelar máis pistas polo momento, deixando á experiencia de cada espírito romántico o poder desviarse do camiño trazado, para marabillarse así un pouco máis ante as sorpresas do mundo.

reduc9reduc10reduc11reduc12reduc13reduc14

OS PRESENTES DO MAR

Atopámonos en plena época de temporais, de fortes ventos e mares axitados, paradigma dos románticos amantes da bravura destas costas nas que a esencia do Atlántico se manifesta con máis forza. Trátase tamén dunhas datas ideais para satisfacer os intereses dos espíritos máis curiosos, ou para sorprender a calquera paseante distraído. O paso destas tempestades invernais, deixan toda clase de materiais de diversa natureza nas praias e rochedos do noso litoral, o que supón un excelente aliciente para descubrir durante os escasos días de calma que seguen aos temporais os segredos que cuspe o mar.

1 Arribazon Brañ de Lazo Arou

Arribazóns na Praia de Braña de Lazo, Arou

Un dos fenómenos máis rechamantes que se soen dar nesta tempada é a aparición de animais mariños en terra, xa sexa mortos ou extenuados. De feito a Costa da Morte é de lonxe a rexión galega con máis encallamentos, observándose tódolos anos cetáceos, focas, ou mesmo tartarugas mariñas arrastradas ata aquí polo empuxe das ondas.

Un dos invernos máis prolíficos neste aspecto foi o do 2014, onde vararon varios Lobos Mariños Cincentos (Halichoerus grypus), seguramente procedentes da populosa colonia de cría das Illas Británicas. Trátase polo xeral de crías, xuvenís ou exemplares enfermos, que chegan moi debilitados á costa, polo que se tedes a sorte de ver algún procurade non molestalos nin causarlles estrés, e chamade ao 112 para que o persoal do CEMMA acuda ata o lugar.

2 Foca gris punta nariga 2012 Felipe Sar

Lobo mariño en Punta Nariga, 2012. Foto Felipe Sar

3 cria lobo mariño Mar de Fóra 2014, Foto Luis Castro

Cría de Lobo Mariño, Mar de Fóra 2014. Foto Luis Castro

Ese ano tamén nos deixou numerosos cetáceos varados. En augas galegas contamos con máis de 20 especies destes mamíferos, e raro é o ano que non embarranca algún golfiño ou algún caldeirón,  mais hai invernos nos que o mar deixa en terra cadáveres dos seus meirandes moradores, como o Cachalote (Physeter macrocephalus) encallado en Malpica no 2012, ou o impresionante Rorcual Común (Balaenoptera physalus) varado finalmente nas costas de Corcubión no 2014.

4 cachalote Malpica play de Beo 2012

Cachalote na praia de Beo, Malpica 2012

5 Rorcual comun Corcubion 2014 Foto Marcos Rodríguez

Rorcual común, Corcubión 2014. Foto Marcos Rodríguez

Máis sorprendente se cabe é a aparición de tartarugas mariñas nas nosas praias. As máis comúns, se ben se trata de feitos pouco frecuentes, son a Tartaruga de Coiro (Dermochelys coriacea) e a Tartaruga Común (Caretta caretta), todas elas moi ameazadas, que chegan habitualmente laceradas por algún aparello de pesca nos que a miúdo quedan atrapadas.

Pero non é preciso acudir a estes atípicos eventos para que o noso paseo pola costa deixe de ser produtivo. As praias e os areais son lugares ideais para descubrir toda clase de restos de organismos mariños depositados na beiramar. Se andamos atentos non será difícil observar postas de ovos de distintos animais, ben soltas ou sobre outros obxectos. De seguro que todos vimos algunha vez as cápsulas cadradas dos ovos das Raias (Raja spp), con catro esquinas das que saen unhas prolongacións que axudan a se manteren suxeitas ás algas. A súa cor orixinal é parda, pero ó ir secando na area tórnanse negras. Moi similares, pero máis pequenas e cun dos extremos máis redondeado, son as postas do Melgacho (Scyliorhinus canicula), esa pequena quenlla de augas pouco fondas que ten a pel tan áspera que é obrigado pelala antes de cociñala. Tamén resultan do máis curioso as postas do Choco (Sepia officinalis), que semellan un acio de uvas tintas, xeralmente fixadas ás ramiñas dalgún alga.

Se falamos de cunchas, as do Choco son ben coñecidas por todos, trátase dunha cuncha interna moi lixeira, que lle serve á Sepia para regular a súa flotabilidade. As cunchas dos moluscos aportan a maioría dos materias arribados, sobre todo as dos bivalvos, ata tal punto que cando se atopan finamente trituradas pola acción do mar pasan a formar parte da area da praia. A súa variedade é enorme, e permite coñecer a composición das comunidades submareais destes animais. Para os máis profanos non será difícil diferenciar polo seu gran tamaño cunchas comúns e xeralmente abundantes como as da Arola (Lutraria lutraria), o Ameixón (Callista chione) ou o Marolo (Acanthocardia aculeata).

O catálogo destes materiais arribados é como vedes extensísimo, destacando as partes duras de toda clase de organismos mariños, como os caparazóns das distintas clases de ourizos, ben recoñecibles, cranios e ósos diversos de aves mariñas, ou mesmo animais sésiles que aparecen fixados a obxectos flotantes do máis variado. Algúns destes sorprenden polo seu parecido co apreciado Percebe, de feito hai quen os chama Falsos Percebes (Lepas anatifera), pero teñen nulo valor comercial a pesar de ser comestibles. Tamén é moi característica a grande cantidade de buratos que presentan moitos dos madeiros arribados polo mar, trátase das galerías que escava unha especie de molusco perforador, a Broma (Teredo navalis), que ata a aparición das pinturas antiincrustantes supuxo un problema moi serio para as embarcacións de madeira.

 

 

17 lepas anatifera Alberto lopez

Falso percebe. Foto Alberto López

18 Broma

Galerías escavadas pola Broma

Como vedes, esta infinidade de elementos depositados polo mar son un exemplo da súa abraiante riqueza, e unha mostra permanente da constante e necesaria transformación da materia e a enerxía, nun ciclo universal imprescindible para a continuidade da vida.

As aldeas do esquecemento na Costa da Morte. Cap.3. O Lugar de Xurarantes, Moraime (Muxía)

Aquela mañá a repentina chegada de choivas e ventos do atlántico, enervaban a plácida paisaxe dun outono tan seco como impropio. En Muxía a mar, magnífica, rememoraba a icónica estampa dunha Costa da Morte cargada de romanticismo, beldade salvaxe que pouco entende de sutilezas. Liberarse do seu feitizo suporía un esforzo de vontade, so posible dende a nosa teima por descubrir aqueles espazos menos afamados, onde o rural tradicional aínda representa parte dunha cultura senlleira, día a día menoscabada, reducida e acotío reinterpretada baixo influxos do soberbio e do foráneo.1

2

Visita obrigada a San Xulián de Moraime

Non percorreramos apenas un quilómetro dende a parada obrigada a San Xulián de Moraime cando un conxunto de casas espalladas no baixo do val chamou a nosa atención, a vizosidade das terras de labor e o verdor das praderías da contorna poderían argumentar por se mesmas  a localización no lugar do mosteiro de maior influencia de toda a rexión e posible residencia  real nos tempos da nenez de Alfonso VII, malia a todo, a día de hoxe a capacidade sementeira xa non mide o interese dos sitios e os monumentos obsérvanse como elementos illados de contexto e paisaxe.

IMG_29494

Na aldea do val, ven sendo hora de xantar e a choiva obriga a refuxiarse nas casas, aínda así a excéntrica escena deses recen chegados correndo tras as pitas molladas e fotografando ás vacas como musas prodixiosas esperta a curiosidade da escasa veciñanza. Asomados polo poxigo daquelas portas que tanto expresan: casa con xente, casa sen xente, confianza ou reserva, dannos permiso para continuar tomando notas sobre as súas casas e hórreos con máis estupor que fachenda.

– Teñen motivos para presumir de aldea – comentamos cun dos homes – como é que lle chaman ó lugar?

– Xurarantes- repetimos con el ata tres veces. Como pode ser que con esta sonoridade tan fermosa, esquecéranlle de colocar o nome na entrada?. Será que existen esquecementos moi significativos.

IMG_298967

O noso gusto pola aldea provoca a simpatía do veciño, que nos fala sobre o abandono da labranza e a escasa afluencia de visitas, isto nos sorprende especialmente ao observar a vieira que marca o percorrido que enlaza Compostela coa que lle din a auténtica meta espiritual do Camiño, maquinalmente o home nos explica o tránsito das 8 da mañá dos que se dirixen a Fisterra e aí polas 12 os que corren cara Muxía. Semella que as presas non son amigas de moita parola. Máis abaixo andan a restaurar algunha casa, curiosamente esquecéronse de colocar unha porta de dúas follas e arrombar o poxigo.

891011

O ANLLÓNS, FONTE DE VIDA

As terras de Bergantiños, unha das comarcas con maior personalidade da Costa da Morte, débenlle boa parte da súa riqueza natural ás augas do Anllóns. Este río, cuxo nome deriva dos grandes meandros que forma no seu último tramo, drena os concellos de Cerceda, Laracha, Carballo, Coristanco, Cabana e Ponteceso, enchendo de vida ao seu paso ribeiras, montes, campos, praderías e cultivos de sobrado renome, como as patacas de Coristanco, as fabas de Ponteceso ou o trigo que lle da sona ó pan de Carballo. De feito a eminente fertilidade destas terras converteu a Bergantiños nun dos tradicionais celeiros de Galicia.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Muíño da Saimia, Ponteceso

Ten o seu nacemento nas proximidades da Fonte de Quenlle da Grela, nos montes do Xalo, a máis de 400m de altitude, e percorre preto de 55km ata desembocar nun espectacular esteiro, na ría de Corme e Laxe, un dos espazos naturais máis valiosos de toda a costa galega, que ben merece un capítulo aparte.

3Esteiro do Anllóns

Esteiro do Anllóns, dende o Monte Branco.

Este sinuoso curso de auga acolle unha gran diversidade biolóxica, que reafirma a identificación que dende sempre se fixo do río ca vida. Os seus bosques de ribeira, fundamentais no funcionamento do ecosistema acuático, dominados por ameneiros, freixos, abeleiras, loureiros e salgueiros negros, achegan cas súas follas e restos vexetais o alimento primordial dun inxente número de invertebrados. Entre eles destacan sobre todo as larvas de insectos que viven no fondo do río, onde a velocidade da corrente é máis baixa, con formas de vida do máis asombrosas, como por exemplo os tricópteros, que constrúen estoxos a modo de casiña para se protexer, ou redes para atrapar os materiais en suspensión que arrastra a auga.

4estoxo tricoptero

Tricóptero no seu estoxo

5Red tricoptero

Rede de tricóptero

Entre os insectos temos tamén notables depredadores, algúns chegan a cazar mesmo pequenos peixes, como por exemplo as larvas das nosas coñecidas libélulas. Pero estas larvas non se libran do voraz apetito das troitas e reos, dous salmónidos que gozan de boas poboacións no río Anllóns. O terceiro e máis cotizado, o salmón, outrora moi común nestas augas, extinguiuse fai unhas décadas, debido principalmente á construción de presas que lle impedían remontar o río. Hoxe en día está sendo obxecto dun ambicioso plan de recuperación e agardamos velo pronto brincando de novo augas arriba, nesa agónica epopea ata acadar as áreas de freza.

6larva libélula pescando

Larva de libélula pescando

7Salmon rio arriba

Salmóns río arriba

Boa mostra da formidable riqueza do Anllóns é a presenza da lamprea, que tamén atopa numerosas dificultades para remontar o río na súa viaxe procedente do mar, ou a xa escasísima angula, cría da anguía, manxar prohibitivo que figura en perigo crítico de extinción a nivel global.

8Lampreas no leito do río

Lampreas no leito do río

Ademais dos peixes, moitos son os organismos que dependen do río para sobrevivir. Temos na conca do Anllóns anfibios ameazados, como a Píntega Rabilonga, de aspecto delicado e amante das correntes rápidas e limpas, atopamos tamén serpes nadadoras como a Cobra de Colar, suxeita á humidade que lle proporciona o río e ávida depredadora de rás e sapos. Para habitantes sorprendentes, ningún como a estrañísima Auganeira, pequeno mamífero insectívoro que indica a presenza de augas limpas e ben osixenadas, posuidor dunha graciosa trompa ca que detecta as vibracións baixo a auga que producen as súas presas. E poderíamos seguir así, indefinidamente, falando das Lontras, Ratas de auga, Galiñolas, Garzas Reais, Picapeixes, Merlos Rieiros, Lavandeiras Reais, e un longo etcétera e nin sequera nos aproximaríamos a albiscar unha parte da extraordinaria riqueza natural que reúne o Anllóns. Temos, como vedes, un verdadeiro tesouro, e a nós nos corresponde a tarefa de o salvagardar.

9Píntega rabilonga

Píntega rabilonga

10 Xuvenil Cobra Colar

Cobra de colar, xuvenil

11auganeiro

Auganeira

12Picapeixe

Picapeixe

Para finalizar, e a modo de homenaxe, deixámosvos unha canción dos Poetarras que reivindica a importancia que ten para as xentes de Bergantiños este fermoso río, e tratar así de contribuír, dalgún xeito, a que deixe de ser un gran descoñecido.

https://www.youtube.com/watch?v=jqbHB4OaRMQ