Arquivo por autores: Benquerenza

Acerca de Benquerenza

Benquerenza é unha recente iniciativa profesional enfocada ó estudo, xestión e divulgación dos valores naturais e culturais do medio que habitamos. Desenvolvemos distintos proxectos, nos que nos esforzamos por alentar á sociedade no descubrimento e desfrute do seu Patrimonio. Aplicamos estratexias traídas de distintos campos e pretendemos a alianza con outros profesionais e actores implicados na protección do Patrimonio, aspirando a contribuír na reivindicación do Patrimonio como factor de identidade, así como ferramenta para o desenvolvemento económico e mellora na percepción da calidade de vida, especialmente das áreas rurais.

A PAISAXE SONORA NA COSTA DA MORTE

Asomarse a unha paisaxe significa tomar consciencia dun espazo que se estende ante nós percibindo os elementos e o seu conxunto a través dos nosos sentidos, considerando neste exercicio a vista como o sentido preponderante, de xeito que incluso certas definicións sinalan a paisaxe coma percepción visual. Pola contra, esta estimación a miúdo se contrapón coas propias experiencias, pois na nosa psique todos recoñecemos sabores, olores ou melodías capaces de transportarnos ás paisaxes da nosa vida.

De igual modo, as formas e cores que compoñen o entorno rara vez fican mudas, acompasadas de  sons tan xenuinamente ligados ó territorio que forman parte por dereito propio da paisaxe que conforman. Na Costa da Morte, experimentar a paisaxe sen escoitar os seus sons, obrigaría a pedir silencio ó mar mentres bate nas rochas ou ignorar a persistencia dos ventos coas súas baladas chegadas alén do Atlántico.

Nos últimos anos, a concienciación da importancia sonora dos espazos que habitamos, derivou na indagación e experimentación de composicións ambientais. En Galicia o colectivo Escoitar, conformado por antropólogos, músicos e artistas multimedia, concibiron un orixinal e interesantísimo mapa sonoro, con gravacións en enclaves tan míticos da Costa da Morte como Fisterra, Touriñán ou Muxía, entre outros.

www.escoitar.org/

mapa sonoro

Transmutando da identificación á evocación polo oído, tampouco nos podemos esquecer daqueles cantares ou melodías, capaces de trasladarnos a ese momento preciso, correspondendo de xeito harmonioso ou non, segundo a nosa subxectividade, con aquel lugar e paisaxe, aínda que ás veces o repertorio tradicional axúdanos a compartir certas nostalxias. Animámosvos a que nos fagades as vosas achegas sonoras, musicais, para facer da paisaxe un espazo común, aquí vai a nosa: “Camariñas”, independentemente do intérprete, un canto indiscutiblemente ligado á beleza da súa terra.

https://www.youtube.com/watch?v=pFjvjovIe9k

Faro Vilán (Camariñas). Foto: Montse Castro

Faro Vilán (Camariñas). Foto: Montse Castro

Advertisements

O GRAN PROSCRITO DA COSTA DA MORTE

Con este encabezado queremos facer unha pequena homenaxe ao que para nós foi o mellor divulgador da fauna ibérica, o maxistral Félix Rodríguez  de la Fuente, que empregou o acertado termo de “proscrito” para referirse ao protagonista da nosa historia de hoxe.

Felix

Félix Rodríguez de la Fuente en boa compaña.

Poucos elementos do noso acervo natural e cultural provocan tantos sentimentos encontrados como o lobo. Dende que o home se converte en gandeiro, hai uns 10.000 anos, o lobo pasa de ser considerado un animal totémico a transformarse nun competidor problemático. Isto derivou nunha escura mitoloxía na que se lle atribuíron tódolos vicios e defectos humanos, que foi transmitida durante xeracións acabando por trocar o medo en odio. Este legado transformou ó lobo nun símbolo e referente cultural dos pobos do hemisferio norte, bagaxe que aínda perdura e que provoca que o noso gran depredador non deixe indiferente a ninguén, fonte dos odios máis intensos ou das veneracións máis exacerbadas.

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

A nosa benquerida Costa da Morte, suma aos seus numerosos atributos o privilexio de constituír a única zona con presenza estable de lobo xunto ao mar na Península Ibérica. Trátase dunha poboación pouco estudada que conta, segundo as escasas estimacións feitas, de 3 a 6 manadas nun área bastante grande, que vai dos montes de Ponteceso polo Norte, estendéndose por case que tódolos concellos da bisbarra, ata chegar a Carnota polo sur.

Foxo do lobo, Camariñas

Foxo do lobo, Camariñas

Frecuenta na nosa zona os montes do interior, zonas con grandes extensións de repoboacións forestais con especies alóctonas, matogueiras e praderías, e as serras litorais menos ocupadas polo home. Nestes lugares atopa refuxio durante o día, lugares onde parir, e permítenlle desprazarse sen ser visto, pero debido á baixa calidade destes hábitats non atopa suficientes presas salvaxes para se alimentar, a escaseza de ungulados silvestres obrígao a recorrer con frecuencia ao consumo de gando doméstico, fundamentalmente en forma de prea: restos de granxas avícolas, porcinas ou cadáveres de gando doméstico. A tentación da presenza de gando en réxime extensivo sen ningún método preventivo é grande, e provoca que existan algúns danos, que afectan con todo a moito menos do 1% da cabana gandeira que pasta libre nos montes. Os danos ao gando dependen moito máis do seu manexo que da abundancia de lobos, pero serven de pretexto para sometelo a unha intensa persecución.

lobosmuertos

Hoxe en día a situación do lobo na Costa da Morte é moi delicada. Afronta numerosos problemas que poñen en serio perigo a súa viabilidade: sofre unha intensa caza LEGAL, sobre todo nas batidas autorizadas para xabaril e raposo, o furtivismo segue a estar moi presente, xa se trate de disparos ilegais, lazos ou uso de veleno sobre reses mortas. A proliferación de infraestruturas destrúe e fragmenta aínda máis o seu precario hábitat, facendo moi difícil que as manadas se poidan alimentar, reproducir ou desprazarse polo territorio : estradas, autovías, infinidade de pistas forestais, parques eólicos, etc. Os incendios forestais e os atropelos tamén supoñen unha seria ameaza, ao que teríamos que engadir os medios de comunicación, que fomentan o sensacionalismo e o medo aos grandes depredadores, instrumentalizando con frecuencia ao lobo como ferramenta electoral.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Se somos quen de conservar o lobo, de xeito que sega a ser funcional nos ecosistemas, conservaremos os hábitats e a fauna silvestre que lle serve de alimento. O seu papel no ecosistema é fundamental para moitas outras especies, sendo a súa presenza moi beneficiosa para a conservación e a recuperación da biodiversidade: sanea as poboacións das súas presas, regula o seu número, controla a abundancia de depredadores máis pequenos, contribúe á recuperación da vexetación, protexe da erosión as ribeiras dos ríos, proporciona zonas de concentración de nutrientes, e un longo etcétera que fan do lobo o que se denomina unha especie clave. A perda do lobo non soamente supón un profundo empobrecemento do noso medio natural, senón tamén a perda do espírito libre, indómito e salvaxe do último gran depredador que nos queda, con el marchará para sempre a maxia do infatigable cazador que endexamais consentiu ser domesticado.

comiendo un ciervo

Reflexionando sobre a diversidade: Xornadas adaptadas para o achegamento á riqueza natural no val de Traba (Laxe).

Moito antes de que Benquerenza xurdira dunha aposta entusiasta por dignificar todo aquilo que por posuír un valor incalculable nas máis das ocasións merece unha inxusta estima, os seus integrantes xa debatiamos sobre a importancia e a necesidade da actividade divulgadora, como principal ferramenta para a implicación da sociedade na conservación e reivindicación da súa entorna natural e cultural.

Observamos como nos últimos tempos, en resultas dunha necesidade social de achegarse e sentirse máis próximos á unha natureza a diario arrebatada das nosas rutinas, as actividades de desfrute entorno á paisaxe viven un momento de auxe sendo cada día máis numerosas e participativas. Mención especial reciben aquelas de carácter deportivo, onde ó contacto coa natureza se lle suma a descarga de adrenalina acumulada e a superación persoal.

ultra trail

Algunha destas duras probas se desenvolven en favor de colectivos con limitacións especiais.

Ante este fenómeno non cabe dúbida que a correcta planificación e xestión destas actividades e sempre dende o respecto polos ecosistemas, poden reflectir en efectos moi positivos para as comarcas rurais, mais no eido que nos preocupa e a pesares do éxito destas convocatorias non debemos esquecer que como acontece na natureza, no mundo dos homes e mulleres que forman parte da mesma existe unha ampla diversidade, onde non todos nos sentimos capacitados para superar certas probas, distancias ou retos, sen menoscabo da nosa curiosidade e interese de cara á riqueza natural e paisaxística da que somos parte integrante.

Membros da asociación “O Peñon” e veciños de Mórdomo, participando nas xornadas adaptadas do Concello de Laxe a pasada semana.

Membros da asociación “O Peñon” e veciños de Mórdomo, participando nas xornadas adaptadas do Concello de Laxe a pasada semana.

Partindo destas premisas o Concello de Laxe, moi comprometido coas políticas de accesibilidade, ven de clausurar unhas xornadas adaptadas ó achegamento a un dos escenarios con maior importancia ecolóxica do seu municipio, sentíndonos orgullosos de poder contribuír no seu deseño e posta en práctica. O lugar escollido, o sistema dunar do val de Traba (Laxe), permitiunos presentar todo un cosmos de vida nun percorrido inferior a 1 quilómetro de distancia. As infraestruturas xa existentes para salvar a fraxilidade do medio dunar amosáronse perfectas para garantir a accesibilidade a todos, na demostración de que non sempre é preciso armar novos e custosos accesos para o desfrute do noso Patrimonio, senón saber aproveitar moitos dos recursos que poden atoparse subvalorizados. Situación na que só precisariamos imaxinación e vontade para apreciar que a paisaxe conta cunha infinita variedade e diversidade, agora o que toca é tomar consciencia da súa existencia.

Membros da Asociación Integro en Traba. Foto: Daniel Rodino

Membros da Asociación Integro en Traba. Foto: Daniel Rodino

Para aqueles que teñades curiosidade por esta actividade que afonda na importancia dos ecosistemas dunares ou queredes participar desta, deixámosvos o enlace á ficha do itinerario que pasa a engrosar a nosa oferta de actividades baixo demanda: https://paisaxecostadamorte.com/a-paisaxe-das-dunas-accesible/

Artigos en prensa:

http://quepasanacosta.gal/laxe-abre-as-portas-da-natureza/

http://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/laxe/2015/10/24/solidaridad-inclusion-mejor-mundo/0003_201510C24C12996.htm

AS ALDEAS DO ESQUECEMENTO NA COSTA DA MORTE. Cap 2. A ALDEA DO RONCUDO (PONTECESO)

Disque non existe a paisaxe muda, que só temos que pechar os ollos e afinar outros sentidos para comprender que do mesmo modo que o aceptamos coa vista, cada escenario muda cos sons que lle son propios. En Corme (Ponteceso) deron en bautizar a súa batida punta percebeira como “O Roncudo”, gabanza ó asubío dos ventos e ó persistente rouco do mar, que tanto ten por estas costas de hipnótico como de ameazante. O son traizoeiro descrito nos relatos dende antigo por tódalas culturas do mar, cantos de sereas, resón de furnas encantadas e outras melodías de perigoso feitizo.

Punta do Roncudo

Punta do Roncudo

No alto do Cabo outra aldea leva o mesmo nome, trátase da nosa esquecida aldea do Roncudo, designio ou broma do destino, tampouco aquí atoparemos silencio… ó acougar o ar, escoitaremos o run- run persistente neste caso das modernas turbinas.

2

Abandonada progresivamente nas últimas décadas polos seus moradores, houbo quen atopou no azoute dos ventos nestas serras un uso máis prosaico, envolvendo a vella aldea con xigantes feros como sentiría aquel romántico incomprendido, atrapando o lugar nun desmesurado parque eólico paradigma da soberbia progresista fronte a cultura tradicional e a calidade de vida das poucas familias que de resistir historicamente os embates do tempo, e a dureza da vida, curtíronse en todo menos na idea de esquecer e de aceptar que xa non quedan cativos para encher de vida os seus rueiros, aínda menos mal que chegan turistas e sendeiristas – nos contan – para darlle alegría á aldea de cando en cando. Sen establecementos de servizos, queda claro que neste caso o turismo non reportará lucro económico, tal vez sexa este un bo exemplo para que alguén tivera en conta o factor humano e o proveito dunha boa conversa nos plans de xestión e desenvolvemento.

34Na aldea do Roncudo é tempo de esfollar o millo e encher os cabazos de gran para as pitas. Chama a atención o labrado dos campos para os poucos habitantes que aínda os atenden, debe ser que cumpre non deixar de celebrar a case milagreira fertilidade da terra nun outeiro tan exposto á climatoloxía. A vocación agraria amósase na alta concentración de hórreos esparexidos entre as hortas, aínda que a tipoloxía arquitectónica labrega teña que adaptarse ás condicións extremas, procurando a congregación de vivendas como se de vila mariñeira se tratase, sen erguerse demasiado e consolidando a conciencia os elementos máis vulnerables, que para iso na zona ben poden presumir de rexia cantería e dun saber construtivo afeito ós rigores atlánticos.

567 Bo consello seguen aqueles que na súa intención de rehabilitar as vivendas toman nota de todo o aprendido, como tamén sería de agradecer o desenvolvemento de actividades respectuosas coas xentes que aínda ocupan as súas aldeas. Xentes que resisten o embate destes tempos tan estraños, como resistiron secularmente as borrascas, merecedoras dunha paisaxe sonora onde os protagonistas segan a ser o rouco do mar e do vento, e de que as nosas aldeas da Costa da Morte non queden no esquecemento.

89

10

Penedo no cumio do Roncudo. ¿Percebe ou puño en alto?

A PRODIXIOSA DIVERSIDADE DAS AVES DO LIMO

Chegadas estas datas, nas rías da Costa da Morte temos a sorte de recibir a visita dunhas aves moi especiais, que enriquecen a nosa paisaxe litoral. Coñécense polo nome de Limícolas, denominación que nos indica a súa preferencia por lugares asolagados con presenza de limos. Este grupo de paxaros é un dos máis fascinantes e atractivos para os afeccionados e estudosos da ornitoloxía, debido a varios motivos, o primeiro seguramente se relacione ca súa abraiante capacidade migratoria, poden recorrer enormes distancias entre as zonas de cría e as zonas de invernada, cando son máis comúns na nosa costa, e o segundo ten que ver cos lugares que ocupan, os humidais, que supoñen espazos abertos cunha boa visibilidade para poder observar a espectacular variedade morfolóxica que amosan, con moi diferentes picos, patas, cores e tamaños. A continuación deixámosvos algún exemplo para que apreciedes esta pluralidade.

Haematopus ostralegus

Gabita Haematopus ostralegus

Este inconfundible paxaro é a Gabita, que utiliza ese espectacular bico, longo, recto e alaranxado para capturar e perforar os moluscos que quedan expostos ca marea baixa. Estes fortes peteiros permítenlles desprender a golpes gasterópodos ferreamente incrustados nas rochas, como as lapas, se ben devecen sobre todo polos mexillóns e os berberechos.

Numenius arquata

Mazarico Curlí Numenius arquata

Para bicos espectaculares, o do Mazarico Curlí, a limícola máis grande que podemos atopar en Galicia. O de curlí fai referencia ao reclamo que emiten con moita frecuencia, algo así como “cur-lii”, que constitúe un dos sons máis característicos das nosas rías durante o inverno. O seu longo peteiro, que pode chegar a superar os 15cm de longo, permítelle sondar a lama en profundidade, introducindo o bico total ou parcialmente, e atopar así vermes, crustáceos ou moluscos que viven soterrados no fondo.

Limosa lapponica

Mazarico Rubio Limosa lapponica

Desta vez vedes que o bico está lixeiramente curvado cara arriba. O Mazarico Rubio é unha das aves migradoras máis abraiantes do planeta, sirva como exemplo unha viaxe rexistrada dende Alaska ata Nueva Zelanda, na que un individuo percorreu máis de 11.000 km en 8 días, ¡sen parar!. Ao igual que o Mazarico Curlí pode sondar o limo en profundidade co seu longo peteiro, pero desta vez está deseñado para capturar outro tipo de presas, que pode detectar polo tacto grazas a unhas terminacións nerviosas que posúen na punta do peteiro.

Charadrius hiaticula

Píllara Real Charadrius hiaticula

E para finalizar, un paxariño moito máis pequeno cos anteriores, a Píllara Real, que semella un boneco de peluche do máis riquiño. Agora no inverno ten unha plumaxe máis apagada que o exemplar da foto, que se presenta todo galán para o cortello. Como son moito máis pequenos que os anteriores, cas patas e o pico moi curtos, non poden introducirse en augas moi profundas, polo que teñen que despregar unhas técnicas de alimentación ben diferentes. Neste caso a Píllara vai coller as súas presas usando a vista, e agardando ao asexo. O método chámase de “carreira – pausa”: o que fan é esprintar, parar en seco e localizar a presa pola vista ou polo oído.

Rías como a de Corme e Laxe, a de Camariñas ou a de Corcubión son lugares moi produtivos, proporcionan gran cantidade de alimento a estes paxaros. Se a isto lle engadimos as diferentes formas e lonxitudes dos seus peteiros e patas, o que permite que se distribúan por diferentes zonas dun mesmo humidal, o resultado é que podemos atopar moitas limícolas nunha mesma ría. Así estas aves forman decotío bandos moi variados, con distintas especies, o que lles serve para confundir aos posibles depredadores e investir menos tempo na vixilancia para ocuparse da feito a comer. Moitos de vos de seguro que tendes unha zona húmida preto da casa, así que ¡¡animádevos a descubrir estas xoias da natureza!!

A ÁRBORE SEN ESPÍRITO

En Costa da Morte, como en practicamente todo o litoral galego e boa parte do interior, as plantacións forestais modificaron drasticamente a paisaxe dos nosos montes. Outrora bosques caducifolios atlánticos, cheos de colorido, diversos, heteroxéneos, indicadores do paso das estacións, repletos de vida e de maxia, fogar de trasnos e fadas, hoxe conforman unha paisaxe escura, monótona e uniforme, cunha estrutura e xeometría que reflicten o que en realidade son, bosques industriais, cas árbores apiñadas, todas da mesma altura, plantadas seguindo liñas perfectas, todas da mesma cor, cunha disposición e aparencia que en nada recordan a un sistema natural.

Eucaliptal

Ca chegada do outono, paradigma da diversidade cromática do bosque autóctono nas nosas latitudes, non podemos deixar de sentirnos profundamente embargados por unha sensación de tristeza, de perda, de que nos roubaron as estacións. En oposición á espectacular beleza que nos brindan as nosas costas, cando botamos a ollada cara os montes non esquecemos que o bosque xa non está, levárono.

Outono no bosque atlántico

Outono no bosque atlántico

Un dos maiores protagonistas dese secuestro é sen dúbida o eucalipto, segundo o último Inventario Forestal Nacional esta árbore exótica ocupa en Galicia preto de 290.000 hectáreas de masas puras, e unhas 450.000 hectáreas se lle sumamos a presenza de eucalipto mesturado con outras árbores (MAGRAMA 2011). Para que nos fagamos unha idea, esta superficie equivale á totalidade da provincia de Pontevedra, e o imparable avance desta invasión está lonxe de remitir (en 1998 as masas puras de eucalipto ocupaban 175.000 hectáreas). No mapa que mostramos abaixo compróbase a masiva implantación de eucaliptos en Costa da Morte (manchas de cor azul, e azul punteado con negro; Fonte – Información Xeográfica de Galicia, Xunta de Galicia).

Eucaliptos en Costa da Morte

Os valores truncados polos eucaliptais non atinxen unicamente á estética da paisaxe, senón que engloban tamén aspectos ecolóxicos non suxeitos a percepcións subxectivas. Os impactos ambientais do eucalipto son moitos e moi notables, demasiados para sequera esbozalos nesta pequena entrada. Baste con mencionar que a diversidade de organismos nunha plantación de eucaliptos é moi inferior á presente nun bosque natural. Isto pódese explicar de xeito sinxelo se partimos da base das cadeas alimentarias, os únicos insectos herbívoros capaces de alimentarse das follas do eucalipto son insectos exóticos importados de Australia, como o Gonipterus scutellatus, polo tanto a enerxía que pode pasar aos niveis tróficos superiores é moi limitada en comparación co que sucede nun bosque autóctono, onde temos unha enorme variedade de insectos herbívoros, e en consecuencia unha diversidade biolóxica moi superior de aves, anfibios, réptiles, mamíferos, artrópodos, etc. No tocante á diversidade vexetal tamén é inferior á que podemos atopar nun bosque de carballos, pois as follas do eucalipto liberan sustancias que inhiben a xerminación e o crecemento doutras especies, e cando caen da árbore son moito máis difíciles de descompoñer polas bacterias, fungos ou vermes, co que hai menos nutrientes dispoñibles para as plantas. Se a isto lle sumamos os tratamentos que se fan con herbicidas, as rozas e as quendas de corta reducidas (arredor de 15 anos para obtención de celulosa), engadido á intensa captación de auga polo eucalipto, o resultado son cultivos forestais con pouca variedade de plantas.

Gonipterus scutellatus

Gonipterus scutellatus

Algo que tampouco nos pasa desapercibido ós galegos é o inflamable que pode resultar unha plantación de eucaliptos. De feito trátase de árbores pirófitas, é dicir, que empregan o lume como estratexia para dominar e expandirse. Os eucaliptos teñen unha elevada capacidade de rexeneración e colonización tras un incendio, e a calor dos lumes tamén favorece a apertura das cápsulas que conteñen as sementes. Todos de seguro que puidemos comprobar algunha vez cómo tralo lume as primeiras árbores que rebrotan, de forma masiva e rapidísima, ocupando case que toda a superficie queimada libre de vexetación, son os eucaliptos. Será por esta asombrosa capacidade de invasión dos ecosistemas naturais, pola indubidable mingua dos valores ecolóxicos, ou polos terribles problemas socioeconómicos aos que se tiveron que enfrontar moitas comunidades indíxenas do Brasil ca chegada masiva das plantacións de eucalipto nas súas terras, que algunhas o bautizaron como “A árbore sen espírito”, o que revela o saber ancestral destas sociedades onde vida e natureza seguen a ser sinónimos. Esta concepción tristemente fica nas antípodas da mercantilización integral á que sometemos na actualidade ó noso territorio.

regeneracion eucalipto

Rexeneración de eucaliptos tras un incendio

AS ALDEAS DO ESQUECEMENTO NA COSTA DA MORTE. Cap.1. O APLAZADOIRO (LAXE)

Contan os vellos da comarca que houbo un tempo no que as terras da chamada hoxe Costa da Morte durmían baixo as augas, disque foi entón cando a mar se ocupou de esculpir os seus caprichos nos penedos e que tempo despois cando o mundo asomou, as mouras afanáronse en desprazalos sobre a testa para construír con eles as súas fornelas…

Penedo integrado na aldea de O Aplazadoiro

Penedo integrado na aldea de O Aplazadoiro

Monumento megalítico

Monumento megalítico “A Fornela dos Mouros” en O Aplazadoiro.

Para narrar esta lenda, un bo contista tería na aldea de O Aplazadoiro o escenario perfecto. Situada a escasos quilómetros da vila turística de Laxe, atópase este esquecido conxunto onde o mundo do imaxinario popular atlántico enrédase entre exemplos dunha arquitectura tradicional en vías de desaparición e outros elementos etnográficos. Doutros tempos aínda perdura algunha casa fidalga coa súa capela, “a dos marqueses” lle din, e de seguro que agocha máis dun capítulo interesante da historia local, aínda por escribir.

hórreosfachada capelaPaisaxe cultural da Costa da Morte, O Aplazadoiro abraia pola cantidade de pegadas do pasado e lecturas da nosa historia, un pequeno recuncho na nosa xeografía, inmenso no seu significado cultural e día a día abandonado polos seus moradores, menosprezado e desprazado por aquelas outras políticas que promocionan a paisaxe da comarca sen comprender onde se atopa o seu valor e identidade.

capela e casas