Arquivo da categoría: Paisaxe Cultural

As Casas do Mar: Tradición, Extinción ou Reivindicación?

A Galicia maioritariamente rural de non vai tanto tempo, representada como un mosaico de paisaxes contrastadas, de montaña, agra ou costa, ofrecía distintas estampas de vida nun territorio salpicado por vilas e espalladas aldeas. A arquitectura das clases populares, a chamada arquitectura sen arquitectos – ou anónima- máis centrada na función que no ornamento, conformou núcleos de poboación aportando personalidade propia ás distintas rexións e comunidades.

Na franxa costeira, os rigores atlánticos condicionaron o agrupamento das vivendas en enclaves estratéxicos, procurando, de poder ser, o abeiro dos ventos por montes ou outras elevacións xeográficas. A ansia por ocupar os espazos convenientes, reduciu o tamaño dos solares ó mínimo habitable e levou ó amoreamento das vivendas mesmo compartindo medianeras, algo impensable nas aldeas labregas que precisaban determinado acomodo exterior para moitas das súas labores, así como de espazos destinados ó almacenamento e disposición dos apeiros ou carro de labranza.

2.finisterre

Fisterra. Principios do século XX

Nas vilas mariñeiras, o sacrificio de espazos abertos entre filas e casas, definirá os seus tan característicos e angostos rueiros, destacando unha única vía principal apta para o tránsito de mercadorías e acaso outras secundarias cando menos para subir as chalanas no caso de temporal ou vaga de mar. Con todo, non debe o lector imaxinar unha organización urbanística caótica ou escura. Nestas vilas de vocación mariñeira as vistas ó fondeadoiro e a chegada das embarcacións eran tan indispensables como a necesidade de ventilación e luz natural, aproveitando a propia pendente do terreo para acadala, así como respectando a norma básica de camaradería veciñal de non estorbar aos seus conxéneres cun crecemento desproporcionado en altura, en ningún caso superior aos tres andares.

3. muxía 1934

Muxía, 1934. “Maremoto en Muxía”. Foto: Ramon Caamaño

Dentro da arquitectura mariñeira, Pedro de LLano – tal vez o máis reputado dos investigadores en materia de arquitectura popular galega – establece distintas tipoloxías, como a casa terrea (a máis humilde de todas e característica das zonas máis expostas ó vento, deseñada a ras sen elevar ningunha altura), a casa de baixo e andar (reservado o baixo para albergar un ou dous animais – normalmente unha besta – que accede ó dormitorio situado no andar superior por unha escaleira interior), a casa mariñeira con patín ( o aceso ó andar superior é polo exterior), a casa de pincho ( aquela que recrece o faiado para gañar maior espazo interior, recoñecible ó exterior por destacar os muros piñón) ou a casa de remo (tipoloxía propia da área coruñesa, o remo da traiñeira marca a medida que a casa non poderá superar en horizontal).

4.amañando farois de carburo, muxía 1925

Muxía, 1925. A casa medianeira de baixo e altura será a tipoloxía máis estendida na Costa da Morte. O branco encalado do exterior aportaba protección fronte as inclemencias climáticas. Foto: Ramón Caamaño

5. MG_4340

Laxe, 2016. Casas de pincho en estado ruinoso (obsérvense os picudos muros piñón).

Lamentablemente, a transformación sufrida nas últimas décadas nas zonas costeiras, levou a case desaparición dalgunha das tipoloxías citadas no parágrafo anterior así como a desfiguración de moitos conxuntos e vilas, curiosamente coincidindo co relevo dos canteiros por modernos construtores ou o traspaso de responsabilidades dende os acordos non escritos propios da convivencia veciñal a outras normativas alleas, en ocasións insensibles ó patrimonio popular e a miúdo confusas para o vecindario, concluíndo nun desenvolvemento do interese xordo e individualista .

6

Laxe, 2016. A fachada da primeira liña de praia, desvirtúa e oculta unha das máis fermosas vilas mariñeiras da costa, a exploración do seu rueiro descubre exemplos e elementos varios propios das tipoloxías mariñeiras.

Na Galicia tradicional adoecida polo envellecemento e o despoboamento, namentres o mundo cambia a un ritmo fero e estraño, non son poucas nin simples as causas polo que as nosas paisaxes construídas mudan,  esmorecen ou aumentan en grave desproporción o seu número real de habitantes. Entre as razóns de distinta natureza: sociais, económicas ou culturais e ás que incluso deberiamos sumar as particulares historias comarcais ou locais, destacan na degradación das vilas costeiras, a presión turística e a preponderancia dos intereses portuarios ou viarios sobre o patrimonio tradicional, alén dunha visión mal entendida do progreso, que pretende arredar así os complexos e as malas lembranzas de tempos pasados de penuria e pobreza.

Con todo, dentro deste panorama cabe a esperanza fronte a desolación de existir un recoñecemento social que reivindique coma necesidade e dereito o desfrute dunha paisaxe colectiva e harmónica, apreciando aqueles conxuntos mellor conservados e aqueles outros onde aínda resisten certos elementos capaces de identificar o carácter, a cultura e a identidade dun lugar, onde a veciñanza recuperara a súa voz e esta fora, consciente, forte e viva.

7

A vila de Muros catalogada como conxunto histórico – artístico, presenta numerosos exemplos de arquitectura popular mariñeira, o que a diferencia e incrementa interese ó seu atractivo turístico.

Advertisements

As aldeas do esquecemento na Costa da Morte. Cap.4 O lugar de Frexufre, Canduas (Cabana de Bergantiños)

Sucede que ás veces para conseguir que a vida nos sorprenda tan só debemos saírnos por un momento do camiño trazado.

No límite parroquial de Canduas a estrada avanza apresurada cara terras de Laxe, un cartel que promete praias fermosas e feiticeiras acelera a marcha ignorando aquel vello desvío a un deses Macondos costeiros onde a persistente explosión de cor, a cantareira auga dos seus mananciais e as prohibidas froiteiras, prontas en flor, acordan sempre a primavera. O sitio chamado Frexufre, segundo algúns en gabanza a esas maxestosas árbores de ribeira que son os freixos, tan soberbios e empolados como promete a propia historia do lugar, ocúltase entre ramallas e a ignominia dunha senda esquecida.

reduc1reduc2

Din, os que recordan, que polo lugar pasaba un camiño chamado real. Sen documento que o avale, podemos sen embargo imaxinar o tránsito dos arrieiros cargados de sardiña para o abasto de Castela, actividade testemuñada como moi lucrativa para a vila de Laxe ata épocas modernas. Moitas outras cavilacións puideramos sospeitar sobre o percorrer desta vía, mais non será este o momento de repensar a historia senón de reclamar a necesidade de coñecela.

De visitar a aldea, os afeccionados aos rompecabezas históricos atoparán valorosísimos detalles para iniciar a pescuda. Heráldica e inscricións serán máis que proveitosas na recuperación da memoria deste recuncho do mundo, datas e nomes insculpidos en rexia cantería como a que asina Don Rodrigo de Leis en 1764.

reduc3reduc4

Pero a paisaxe, tal como é materia está en constante cambio, e así o conxunto de casas señoriais que reciben ó visitante xa non presentan a fachenda de antano. Contan que nunha destas, a que presenta as xambas máis soberbias, improvisouse un pombal na obsesión dun excéntrico mestre en acadar a hibridación da pomba perfecta. Aquela outra de monumental cheminea, serviría asemade de acubillo para os anos e ovellas da pradaría, aínda non vai moito tempo.

Na parola aseveran, que o quebrado conxunto aínda levanta a cobiza de quen especula coa  turística costa á que se asoma, no tanto os herdeiros resístense a vender as súas lembranzas e cando a tensión aperta, ven o vello patriarca ascender ó alto do promontorio para embeberse de paisaxe e esquecer as penas divagando acaso, sobre a curvatura da terra no inalcanzable horizonte azul.

reduc5reduc6reduc7reduc8

Rueiro abaixo, o presente de Frexufre revélase entre mel, colleitas varias e exóticas flores de invernadoiro, aposta decidida da única familia que resiste afincada a un val de prodixiosa abundancia. A partires deste punto, o paseo dificúltase entre pasos cortados e espesa vexetación, deberemos aquí servirnos do oído para procurar a senda á beira do seu sonoro regato. Entre saltos de auga e testemuñas de muiñadas, atopamos como algunha destas construcións semellaran seguir listas para iniciar a moenda, e deste modo entre cantos e perfumes de xenxibre, continuaremos ó compás das augas ata o seu destino final na mar, un coído de especial encanto con distintos sendeiros de acceso, mais permitídenos aquí non desvelar máis pistas polo momento, deixando á experiencia de cada espírito romántico o poder desviarse do camiño trazado, para marabillarse así un pouco máis ante as sorpresas do mundo.

reduc9reduc10reduc11reduc12reduc13reduc14

As aldeas do esquecemento na Costa da Morte. Cap.3. O Lugar de Xurarantes, Moraime (Muxía)

Aquela mañá a repentina chegada de choivas e ventos do atlántico, enervaban a plácida paisaxe dun outono tan seco como impropio. En Muxía a mar, magnífica, rememoraba a icónica estampa dunha Costa da Morte cargada de romanticismo, beldade salvaxe que pouco entende de sutilezas. Liberarse do seu feitizo suporía un esforzo de vontade, so posible dende a nosa teima por descubrir aqueles espazos menos afamados, onde o rural tradicional aínda representa parte dunha cultura senlleira, día a día menoscabada, reducida e acotío reinterpretada baixo influxos do soberbio e do foráneo.1

2

Visita obrigada a San Xulián de Moraime

Non percorreramos apenas un quilómetro dende a parada obrigada a San Xulián de Moraime cando un conxunto de casas espalladas no baixo do val chamou a nosa atención, a vizosidade das terras de labor e o verdor das praderías da contorna poderían argumentar por se mesmas  a localización no lugar do mosteiro de maior influencia de toda a rexión e posible residencia  real nos tempos da nenez de Alfonso VII, malia a todo, a día de hoxe a capacidade sementeira xa non mide o interese dos sitios e os monumentos obsérvanse como elementos illados de contexto e paisaxe.

IMG_29494

Na aldea do val, ven sendo hora de xantar e a choiva obriga a refuxiarse nas casas, aínda así a excéntrica escena deses recen chegados correndo tras as pitas molladas e fotografando ás vacas como musas prodixiosas esperta a curiosidade da escasa veciñanza. Asomados polo poxigo daquelas portas que tanto expresan: casa con xente, casa sen xente, confianza ou reserva, dannos permiso para continuar tomando notas sobre as súas casas e hórreos con máis estupor que fachenda.

– Teñen motivos para presumir de aldea – comentamos cun dos homes – como é que lle chaman ó lugar?

– Xurarantes- repetimos con el ata tres veces. Como pode ser que con esta sonoridade tan fermosa, esquecéranlle de colocar o nome na entrada?. Será que existen esquecementos moi significativos.

IMG_298967

O noso gusto pola aldea provoca a simpatía do veciño, que nos fala sobre o abandono da labranza e a escasa afluencia de visitas, isto nos sorprende especialmente ao observar a vieira que marca o percorrido que enlaza Compostela coa que lle din a auténtica meta espiritual do Camiño, maquinalmente o home nos explica o tránsito das 8 da mañá dos que se dirixen a Fisterra e aí polas 12 os que corren cara Muxía. Semella que as presas non son amigas de moita parola. Máis abaixo andan a restaurar algunha casa, curiosamente esquecéronse de colocar unha porta de dúas follas e arrombar o poxigo.

891011

AS ALDEAS DO ESQUECEMENTO NA COSTA DA MORTE. Cap 2. A ALDEA DO RONCUDO (PONTECESO)

Disque non existe a paisaxe muda, que só temos que pechar os ollos e afinar outros sentidos para comprender que do mesmo modo que o aceptamos coa vista, cada escenario muda cos sons que lle son propios. En Corme (Ponteceso) deron en bautizar a súa batida punta percebeira como “O Roncudo”, gabanza ó asubío dos ventos e ó persistente rouco do mar, que tanto ten por estas costas de hipnótico como de ameazante. O son traizoeiro descrito nos relatos dende antigo por tódalas culturas do mar, cantos de sereas, resón de furnas encantadas e outras melodías de perigoso feitizo.

Punta do Roncudo

Punta do Roncudo

No alto do Cabo outra aldea leva o mesmo nome, trátase da nosa esquecida aldea do Roncudo, designio ou broma do destino, tampouco aquí atoparemos silencio… ó acougar o ar, escoitaremos o run- run persistente neste caso das modernas turbinas.

2

Abandonada progresivamente nas últimas décadas polos seus moradores, houbo quen atopou no azoute dos ventos nestas serras un uso máis prosaico, envolvendo a vella aldea con xigantes feros como sentiría aquel romántico incomprendido, atrapando o lugar nun desmesurado parque eólico paradigma da soberbia progresista fronte a cultura tradicional e a calidade de vida das poucas familias que de resistir historicamente os embates do tempo, e a dureza da vida, curtíronse en todo menos na idea de esquecer e de aceptar que xa non quedan cativos para encher de vida os seus rueiros, aínda menos mal que chegan turistas e sendeiristas – nos contan – para darlle alegría á aldea de cando en cando. Sen establecementos de servizos, queda claro que neste caso o turismo non reportará lucro económico, tal vez sexa este un bo exemplo para que alguén tivera en conta o factor humano e o proveito dunha boa conversa nos plans de xestión e desenvolvemento.

34Na aldea do Roncudo é tempo de esfollar o millo e encher os cabazos de gran para as pitas. Chama a atención o labrado dos campos para os poucos habitantes que aínda os atenden, debe ser que cumpre non deixar de celebrar a case milagreira fertilidade da terra nun outeiro tan exposto á climatoloxía. A vocación agraria amósase na alta concentración de hórreos esparexidos entre as hortas, aínda que a tipoloxía arquitectónica labrega teña que adaptarse ás condicións extremas, procurando a congregación de vivendas como se de vila mariñeira se tratase, sen erguerse demasiado e consolidando a conciencia os elementos máis vulnerables, que para iso na zona ben poden presumir de rexia cantería e dun saber construtivo afeito ós rigores atlánticos.

567 Bo consello seguen aqueles que na súa intención de rehabilitar as vivendas toman nota de todo o aprendido, como tamén sería de agradecer o desenvolvemento de actividades respectuosas coas xentes que aínda ocupan as súas aldeas. Xentes que resisten o embate destes tempos tan estraños, como resistiron secularmente as borrascas, merecedoras dunha paisaxe sonora onde os protagonistas segan a ser o rouco do mar e do vento, e de que as nosas aldeas da Costa da Morte non queden no esquecemento.

89

10

Penedo no cumio do Roncudo. ¿Percebe ou puño en alto?

AS ALDEAS DO ESQUECEMENTO NA COSTA DA MORTE. Cap.1. O APLAZADOIRO (LAXE)

Contan os vellos da comarca que houbo un tempo no que as terras da chamada hoxe Costa da Morte durmían baixo as augas, disque foi entón cando a mar se ocupou de esculpir os seus caprichos nos penedos e que tempo despois cando o mundo asomou, as mouras afanáronse en desprazalos sobre a testa para construír con eles as súas fornelas…

Penedo integrado na aldea de O Aplazadoiro

Penedo integrado na aldea de O Aplazadoiro

Monumento megalítico

Monumento megalítico “A Fornela dos Mouros” en O Aplazadoiro.

Para narrar esta lenda, un bo contista tería na aldea de O Aplazadoiro o escenario perfecto. Situada a escasos quilómetros da vila turística de Laxe, atópase este esquecido conxunto onde o mundo do imaxinario popular atlántico enrédase entre exemplos dunha arquitectura tradicional en vías de desaparición e outros elementos etnográficos. Doutros tempos aínda perdura algunha casa fidalga coa súa capela, “a dos marqueses” lle din, e de seguro que agocha máis dun capítulo interesante da historia local, aínda por escribir.

hórreosfachada capelaPaisaxe cultural da Costa da Morte, O Aplazadoiro abraia pola cantidade de pegadas do pasado e lecturas da nosa historia, un pequeno recuncho na nosa xeografía, inmenso no seu significado cultural e día a día abandonado polos seus moradores, menosprezado e desprazado por aquelas outras políticas que promocionan a paisaxe da comarca sen comprender onde se atopa o seu valor e identidade.

capela e casas

DE CREBAS E OUTRAS LERIAS. O EXCREMENTO MÁIS COBIZADO: O AMBAR GRIS.

Durante o percorrer histórico, a supervivencia de homes e mulleres estivo condicionada pola observación e comprensión da entorna onde se asentaban. Andando o tempo a adaptación ó medio, conformou distintos modos de vida, economías, costumes e en definitiva culturas, que se expresaron a súa vez nunha paisaxe cada vez máis transformada segundo a relación establecida cos seus habitantes.

Nas nosas costas durante as épocas máis recentes, as actividades económicas rexéronse pola xenerosidade mariña, alén da pesca, a observancia e o enxeño explotaron as distintas posibilidades que o mar lles ofrecía. Moitas destas actividades, hoxe en desaparición, supuxeron alternativas ou fontes de sustento en momentos de penuria e necesidade. Entre outras, estamos a pensar no aproveitamento das arribazóns costeiras, ou dito dun modo máis popular, do “andar ás crebas”.

As crebas, ou matutes na zona norte da Costa da Morte, era nome xenérico de todas aquelas deposicións, que a modo de presente, arrastraba a marea ata os areais. Crebeiros, ou matuteiros, era o nome ás veces despectivo, que se lle daba a aqueles máis centrados en percorrer o litoral especialmente despois das tormentas, na procura de refugos cos que comerciar, de modo máis ou menos lícito. A abundancia de restos traídos por un mar especialmente batido, explica como aínda hoxe é raro atopar a quen vivindo a carón da mar, non conte unha boa anécdota relacionada cunha sorpresa inesperada.

Se ben o aproveitamento destas arribazóns, constituían na meirande parte dos casos un suplemento puntual á economía familiar, tamén existiron outras moi cobizadas , como as arribazóns de ámbar gris, que non é outra cousa que o excremento do cachalote tras depredar sobre luras xigantes!. Este excremento, ó que se lle asigna un dos cheiros máis fedorentos da natureza, era pola contra un valorado fixador de esencias na industria da perfumería.
Segundo parece, o litoral da Costa da Morte, puido ter aquí un proveitoso recurso cando estes xigantes foron máis abondosos e frecuentaban as nosas costas. Como documento escrito atopamos como en 1607, Jerónimo del Hoyo é testemuña de que o areal do Orzán na Coruña era barreira natural desta cobizada secreción, o que podemos entender como proba de que esta se estendería por toda a nosa franxa litoral.

ambergris_1b

Falando de crebas, moitas serían as lerias que puideramos contar, despoxos e obxectos traídos polo mar que nos contan historias, botellas con mensaxes misteriosas ou outras que se reinventan como arte, hainas simpáticas e tamén escuras, das que non queremos voltar a saber na Costa da Morte que contaminan o noso precioso litoral. Elas forman parte da nosa “historia pequena”, da cotiá, e de historias semellantes, sempre ligadas á mar, , teceremos o itinerario pola vila de Laxe, “A Paisaxe Mariñeira” que estrearemos esta fin de semana, https://paisaxecostadamorte.com/paseo-interpretado-a-paisaxe-marineira/

– Para saber máis: Fernández Naval, F.X, Longueira, M. (2014). As Crebas: outro xeito de andar ao mar. Betanzos. Baía Edicións.