Arquivo da categoría: Paisaxe Natural

PITIÑOS NA PRAIA! O FOGAR DA PÍLLARA

Se o tempo acompaña, pouco falta para que moitos de nós comecemos a achegarnos ás fermosas e abundantes praias da nosa benquerida costa, para así desfrutar canto se poida da sempre breve tempada de sol e praia nestas latitudes. Así e todo, poucos saben da presenza dun habitante moi especial nalgúns dos nosos mellores areais, outro tesouro máis dos moitos que agocha a Costa da Morte, e que de seguro supón un excelente indicador da privilexiada calidade ambiental destas costas.

1 foto traba

Traba, unha das praias con presenza de Píllara.

Referímonos a un pequeno paxariño, de apenas 40g de peso, cada vez máis escaso e ameazado. Falamos da Píllara das Dunas, ave limícola que como o seu nome indica escolleu como fogar as praias e dunas costeiras datas antes de que a explosión turística inundase estes ecosistemas. Xa vos podedes figurar que, frecuentando estes lugares, non lle queda máis remedio que situar o niño no chan, e para facelo simplemente escavan un pequeno foxo na area, ás veces engalanado con pequenos restos de cunchas, pedriñas ou materiais vexetais, no que depositan polo regular tres diminutos e crípticos ovos. Chocan durante catro semanas, tanto o pai como a nai, ela normalmente polo día, el pola noite, refrescándose ocasionalmente na auga cando vai moita calor, circunstancia que aproveitan para mollar as plumas ventrais e así poder arrefriar os ovos de volta ao niño.

2 Macho Emilio Solla

Macho de Píllara. Foto Emilio Solla

3 Hembra Christophe Gouraud

Femia. Foto Christophe Gouraud

0 Nido. Pablo Barrena

Niño de Píllara. Pablo Barrena Pavón.

5 Nido ornamentado conchas. JDC

Niño ornamentado. Foto Jesús Domínguez Conde.

Se todo vai ben e ningún animal depredou o niño, non sufriu moitas molestias humanas, e os temporais respectaron o litoral, nacerán tres minúsculos poliños. Son tan pequenos e desvalidos que supoñen un apetitoso bocado para moitas criaturas: lagarteiros, falcóns peregrinos, curuxas, corvos grandes e pequenos, raposos, lagartos e mesmo os cans soltos non desaproveitan a oportunidade para tomar un petisco a costa destas delicadas crías. Mais coma decotío acontece na natureza, estes poliños tamén contan cas súas ferramentas para poder sobrevivir. Teñen unha plumaxe que se confunde perfectamente ca area e cos restos das arribazóns, o que lles serve para pasar desapercibidos e poder ocultarse con facilidade da ollada dos depredadores. Posúen igualmente unhas longuísimas patas en relación ao corpo, para escapar coma lóstregos a agocharse entre a vexetación dunar ou nas anfractuosidades das rochas en caso de perigo. E por suposto sérvense dos inestimables coidados dos seus proxenitores.

6 Pollo Clemens Kuepper

Polos acabados de nacer. Clemens Kuepper

7 Pollo Hannah Mason

Polo no intermareal. Hannah Mason.

8 Pollo escondido entre basura. Alder

Polo agochado entre lixo. Alder

9 Pollo Bahrain Banding Project

Polo, apreciade a lonxitude das patas. Banding Project.

10 Lagarteiro femia. ziva

Femia de Lagarteiro. Ziva.

Salvo deshonrosas excepcións, entre as que destaca o cuco, tódalas aves se afanan en sacar adiante a súa descendencia, e no caso da Píllara a disposición que mostran os pais é digna de eloxio. Cando os poliños teñen frío os pais cúbrenos para resgardalos, se hai depredadores prevéñenos mediante distintos reclamos indicándolles que se agochen ou que xa pasou o perigo, chegan incluso a enfrontarse con aves que os superan varias veces en tamaño, pero a actitude máis rechamante é sen dúbida a de finxir que teñen un ala lesionada. Cando o depredador se achega demasiado aos polos ou ao niño, as Píllaras simulan que sofren unha lesión, deixando colgar un ala, e comezan a ranquear a medida que se van afastando, para que o intruso os siga convencido de que son doados de cazar; deste xeito, unha vez conseguido que a niñada estea a salvo, o adulto botará a voar e o predador levará un bo chasco.

11 Ala rota. Roberto Lerco

Píllara finxindo ala rota. Roberto Lerco.

Como relatabamos ao comezo, trátase dun ave seriamente ameazada, que conta apenas con 80 parellas en toda Galicia. Costa da Morte, se consideramos o tramo que vai dende Caión (A Laracha) ata Esteiro (Muros), presenta o maior número de exemplares de todo o país, e se queremos axudar a que a súa poboación recupere a saúde ca que contaba antes da destrución de boa parte do litoral galego, consecuencia dun modelo de desenvolvemento caduco e aniquilador, algo podemos facer. Por exemplo non deixar os cans soltos en praias con presenza de Píllara, indicadas mediante paneis, pois supoñen un serio perigo para polos e adultos. Tamén debemos evitar na medida do posible o pisoteo e degradación da vexetación dunar, respectar a distancia e minimizar as molestias en caso de toparnos cun niño, ou con algunha das gaiolas instaladas pola administración para protexer os poñedoiros de posibles depredadores  e perturbacións humanas. Outra recomendación que consideramos de grande interese para a conservación dos areais, é conseguir a oposición frontal da poboación á limpeza mecánica das praias. O paso de tractores e cribadoras polas praias non só  destrúe tódolos niños que atopen no seu camiño, tamén provocan a morte dos pitiños de corta idade, e a eliminación dos restos de arribazón, referímonos aos depósitos de algas e outros fragmentos de organismos, que son de capital importancia para as píllaras e a principal entrada de enerxía dun ecosistema vivo como é a praia. A limpeza das praias debera ser selectiva e manual, e os turistas deberiamos diferenciar claramente o que é lixo do que é un fenómeno estritamente natural.

12 Parcel de exclusion Axena, Javier I.

Gaiola de exclusión de predadores. Axena-Javier.I.

13 Limpieza mecanica playas. Foto de Muñiz para Faro de Vigo

Limpeza mecánica de praias. Muñiz-Faro de Vigo.

14 Paso tractor por Lanzada. JDC

Paso de tractor pola Lanzada. Jesús Domínguez Conde.

15. Panel indicativo

Panel indicativo na praia de Traba.

Advertisements

AS SISARGAS, UN PARAÍSO PARA AS AVES

As tres illas que custodian o Cabo de San Adrián, fronte as costas de Malpica de Bergantiños, conforman un dos arquipélagos con maior entidade da provincia de A Coruña, xunto co de Sálvora en Riveira, e unha referencia emblemática, envolta en lendas e misterios, para os mariñeiros da Costa da Morte. Antano outeiro baleeiro, foco hipnótico de espantosos naufraxios, mítico lombo dun gran Leviatán varado que cobra vida no máis profundo da tempestade, vestixio mudo das rutas do estaño, ou fogar de serpes mitolóxicas, son moitos os valores simbólicos, históricos e mesmo lendarios que emanan da maxia deste prodixio natural coñecido como Illas Sisargas. Precisamente da súa importancia natural, concretamente ornitolóxica, versará hoxe a nosa entrada.

1 reduc

Este arquipélago figura incluído na IBA Mariña Costa da Morte, o que significa que se trata dun lugar de importancia internacional para a conservación das aves mariñas. A elevada produtividade destas augas tradúcese en abundante alimento para as aves, que chegan a superar o millón de exemplares durante o seu paso migratorio en verano – outono, procedentes maiormente do norte de Europa. As Sisargas tamén ofrecen un hábitat inmellorable para a reprodución dalgunhas destas especies, amais de estar rodeadas de alimento, nelas poden atopar seguridade fronte aos depredadores terrestres, e a tranquilidade de non ser perturbadas polo home, pois xa fai anos que nin o fareiro as habita.

2 reduc

Os seus escarpados cantís foron testemuñas da maior colonia de cría da Península Ibérica de Gaivota Tridáctila, única xunto á de Cabo Vilán, desaparecida recentemente (2014). A pesares do indubidable efecto que tivo o vertido do Prestige no seu declive poboacional, cabe sempre a posibilidade que retorne ás nosas prezadas illas procedente da veciña Bretaña francesa, pois teñen probada capacidade colonizadora e hai constancia de Tridáctilas nadas en Sisargas presentes nas colonias bretoas ou mesmo galesas.

3 Gregory Smith

Gaivota tridáctila – Rissa tridactyla. Foto Gregory Smith

Nos últimos anos rexistrouse nas illas un fito extraordinario, polo menos no tocante ao mundo da ornitoloxía. Trátase da aparición dunha nova especie como reprodutora en Galicia, da que non se tiña ningún rexistro previo. A Pardela Cincenta arribou en terras galegas dende lugares tan distantes como As Azores ou Madeira, a máis de 1.000km de distancia, e fundou novas colonias de cría en tres das nosas illas, Cíes, As Sisargas e a Illa Coelleira. Estamos ante unha oportunidade única, para os biólogos que estudan este grupo de aves, de comprender cómo se establecen as novas poboacións reprodutoras. E para o público afeccionado a observar as marabillas da natureza, estas pardelas ofrecen un espectáculo inigualable, sobre todo cando se achegan aos niños pola noite emitindo unha serie inconfundible de reclamos nasais e guturais, co obxecto de contactar ca súa parella, que fan as delicias de calquera amante da beleza.

*Aquí podedes escoitar o complexo rexistro sonoro das pardelas cincentas, para que non pensedes que estades rodeados de extraterrestres se tedes a sorte de atopalas: http://ibc.lynxeds.com/sound/cory039s-shearwater-calonectris-diomedea/adults-returning-their-burrows-night-calling-they-fly
4 reduc

Pardela cincenta – Calonectris diomedea. Foto Pedro Lourenço

Nas Sisargas tamén encontramos o núcleo reprodutor máis importante de España para a Gaivota Escura, aglutinando un terzo da poboación nacional, e a terceira colonia máis abondosa da moitas veces controvertida Gaivota Patiamarela, con aproximadamente 7.500 parellas na illa. No tocante a esta última especie o arquipélago malpicán ten relevancia a nivel mundial, sendo Galicia a comunidade co maior continxente reprodutor de España, que a súa vez é o país con máis gaivotas patiamarelas do planeta.

Non nos podemos esquecer dun dos símbolos da Costa da Morte, o Corvo Mariño Cristado, que a pesares da tendencia demográfica regresiva que está a experimentar nos últimos anos, segue a manter no arquipélago unha das colonias máis importantes da costa coruñesa. Nestas datas os corvos mariños xa comezan a incubar os ovos, instalando os niños nas partes máis inaccesibles dos cantís para procurar ao tempo tanto amparo fronte a intemperie, como resgardo da cobiza dalgún agudo merodeador.

7 Mike Needham

Corvo mariño cristado – Phalacrocorax aristotelis. Mike Needham.

Moitos outros habitantes escollen este enclave para criar aos seus herdeiros. Hainos ben curiosos, como o Paíño Pequeno, paxaro do tamaño dun pardal que soamente toca terra na época de aniñamento, ou aves terrestres de grande interese e polo xeral escasas como a Choia ou o Andoriñón Real, que atopan nas furnas das Sisargas lugares ideais para agochar os seus poñedoiros. Non esquecemos ao malogrado Arao, outrora a ave mariña máis común do litoral galego que tiña nestas illas un dos seus últimos refuxios, e que desapareceu no 2004 como reprodutor, ano no que naceu o último polo. O illote Magnánimo agarda maxestoso o regreso do que foi o seu máis senlleiro morador, agardamos que volvan tempos mellores para el e para tódalas aves mariñas, o que pasa necesariamente por conservar os ecosistemas litorais e mariños, e deter dunha vez por todas a desorbitada explotación á que sometemos mares e costas, sobrepescando, urbanizando e contaminando a mar que nos da de comer.

8 Aurélien Audevard

Paíño pequeno – Hydrobates pelagicus. Aurélien Audevard

9 Paul Roberts

Choia – Pyrrhocorax pyrrhocorax. Paul Roberts

Apus melba_D113236 kopi

Andoriñón real – Apus melba. Troells Melgaard

11 reduc

Arao – Uria aalge

Como vedes as Sisargas son un verdadeiro santuario para a avifauna e reúnen sobradas condicións para formar parte do Parque Nacional das Illas Atlánticas, sendo o seu réxime de propiedade privada o único impedimento para que isto non se consume. Se vos quedaron ganas de coñecer máis afondo este extraordinario arquipélago tedes unha oportunidade inmellorable o próximo 26 de marzo, coincidindo co sábado santo. Animádevos e descubrídeas connosco!!. Máis información: https://paisaxecostadamorte.com/saida-para-avistamento-de-aves-nas-illas-sisargas/

OS PRESENTES DO MAR

Atopámonos en plena época de temporais, de fortes ventos e mares axitados, paradigma dos románticos amantes da bravura destas costas nas que a esencia do Atlántico se manifesta con máis forza. Trátase tamén dunhas datas ideais para satisfacer os intereses dos espíritos máis curiosos, ou para sorprender a calquera paseante distraído. O paso destas tempestades invernais, deixan toda clase de materiais de diversa natureza nas praias e rochedos do noso litoral, o que supón un excelente aliciente para descubrir durante os escasos días de calma que seguen aos temporais os segredos que cuspe o mar.

1 Arribazon Brañ de Lazo Arou

Arribazóns na Praia de Braña de Lazo, Arou

Un dos fenómenos máis rechamantes que se soen dar nesta tempada é a aparición de animais mariños en terra, xa sexa mortos ou extenuados. De feito a Costa da Morte é de lonxe a rexión galega con máis encallamentos, observándose tódolos anos cetáceos, focas, ou mesmo tartarugas mariñas arrastradas ata aquí polo empuxe das ondas.

Un dos invernos máis prolíficos neste aspecto foi o do 2014, onde vararon varios Lobos Mariños Cincentos (Halichoerus grypus), seguramente procedentes da populosa colonia de cría das Illas Británicas. Trátase polo xeral de crías, xuvenís ou exemplares enfermos, que chegan moi debilitados á costa, polo que se tedes a sorte de ver algún procurade non molestalos nin causarlles estrés, e chamade ao 112 para que o persoal do CEMMA acuda ata o lugar.

2 Foca gris punta nariga 2012 Felipe Sar

Lobo mariño en Punta Nariga, 2012. Foto Felipe Sar

3 cria lobo mariño Mar de Fóra 2014, Foto Luis Castro

Cría de Lobo Mariño, Mar de Fóra 2014. Foto Luis Castro

Ese ano tamén nos deixou numerosos cetáceos varados. En augas galegas contamos con máis de 20 especies destes mamíferos, e raro é o ano que non embarranca algún golfiño ou algún caldeirón,  mais hai invernos nos que o mar deixa en terra cadáveres dos seus meirandes moradores, como o Cachalote (Physeter macrocephalus) encallado en Malpica no 2012, ou o impresionante Rorcual Común (Balaenoptera physalus) varado finalmente nas costas de Corcubión no 2014.

4 cachalote Malpica play de Beo 2012

Cachalote na praia de Beo, Malpica 2012

5 Rorcual comun Corcubion 2014 Foto Marcos Rodríguez

Rorcual común, Corcubión 2014. Foto Marcos Rodríguez

Máis sorprendente se cabe é a aparición de tartarugas mariñas nas nosas praias. As máis comúns, se ben se trata de feitos pouco frecuentes, son a Tartaruga de Coiro (Dermochelys coriacea) e a Tartaruga Común (Caretta caretta), todas elas moi ameazadas, que chegan habitualmente laceradas por algún aparello de pesca nos que a miúdo quedan atrapadas.

Pero non é preciso acudir a estes atípicos eventos para que o noso paseo pola costa deixe de ser produtivo. As praias e os areais son lugares ideais para descubrir toda clase de restos de organismos mariños depositados na beiramar. Se andamos atentos non será difícil observar postas de ovos de distintos animais, ben soltas ou sobre outros obxectos. De seguro que todos vimos algunha vez as cápsulas cadradas dos ovos das Raias (Raja spp), con catro esquinas das que saen unhas prolongacións que axudan a se manteren suxeitas ás algas. A súa cor orixinal é parda, pero ó ir secando na area tórnanse negras. Moi similares, pero máis pequenas e cun dos extremos máis redondeado, son as postas do Melgacho (Scyliorhinus canicula), esa pequena quenlla de augas pouco fondas que ten a pel tan áspera que é obrigado pelala antes de cociñala. Tamén resultan do máis curioso as postas do Choco (Sepia officinalis), que semellan un acio de uvas tintas, xeralmente fixadas ás ramiñas dalgún alga.

Se falamos de cunchas, as do Choco son ben coñecidas por todos, trátase dunha cuncha interna moi lixeira, que lle serve á Sepia para regular a súa flotabilidade. As cunchas dos moluscos aportan a maioría dos materias arribados, sobre todo as dos bivalvos, ata tal punto que cando se atopan finamente trituradas pola acción do mar pasan a formar parte da area da praia. A súa variedade é enorme, e permite coñecer a composición das comunidades submareais destes animais. Para os máis profanos non será difícil diferenciar polo seu gran tamaño cunchas comúns e xeralmente abundantes como as da Arola (Lutraria lutraria), o Ameixón (Callista chione) ou o Marolo (Acanthocardia aculeata).

O catálogo destes materiais arribados é como vedes extensísimo, destacando as partes duras de toda clase de organismos mariños, como os caparazóns das distintas clases de ourizos, ben recoñecibles, cranios e ósos diversos de aves mariñas, ou mesmo animais sésiles que aparecen fixados a obxectos flotantes do máis variado. Algúns destes sorprenden polo seu parecido co apreciado Percebe, de feito hai quen os chama Falsos Percebes (Lepas anatifera), pero teñen nulo valor comercial a pesar de ser comestibles. Tamén é moi característica a grande cantidade de buratos que presentan moitos dos madeiros arribados polo mar, trátase das galerías que escava unha especie de molusco perforador, a Broma (Teredo navalis), que ata a aparición das pinturas antiincrustantes supuxo un problema moi serio para as embarcacións de madeira.

 

 

17 lepas anatifera Alberto lopez

Falso percebe. Foto Alberto López

18 Broma

Galerías escavadas pola Broma

Como vedes, esta infinidade de elementos depositados polo mar son un exemplo da súa abraiante riqueza, e unha mostra permanente da constante e necesaria transformación da materia e a enerxía, nun ciclo universal imprescindible para a continuidade da vida.

O ANLLÓNS, FONTE DE VIDA

As terras de Bergantiños, unha das comarcas con maior personalidade da Costa da Morte, débenlle boa parte da súa riqueza natural ás augas do Anllóns. Este río, cuxo nome deriva dos grandes meandros que forma no seu último tramo, drena os concellos de Cerceda, Laracha, Carballo, Coristanco, Cabana e Ponteceso, enchendo de vida ao seu paso ribeiras, montes, campos, praderías e cultivos de sobrado renome, como as patacas de Coristanco, as fabas de Ponteceso ou o trigo que lle da sona ó pan de Carballo. De feito a eminente fertilidade destas terras converteu a Bergantiños nun dos tradicionais celeiros de Galicia.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Muíño da Saimia, Ponteceso

Ten o seu nacemento nas proximidades da Fonte de Quenlle da Grela, nos montes do Xalo, a máis de 400m de altitude, e percorre preto de 55km ata desembocar nun espectacular esteiro, na ría de Corme e Laxe, un dos espazos naturais máis valiosos de toda a costa galega, que ben merece un capítulo aparte.

3Esteiro do Anllóns

Esteiro do Anllóns, dende o Monte Branco.

Este sinuoso curso de auga acolle unha gran diversidade biolóxica, que reafirma a identificación que dende sempre se fixo do río ca vida. Os seus bosques de ribeira, fundamentais no funcionamento do ecosistema acuático, dominados por ameneiros, freixos, abeleiras, loureiros e salgueiros negros, achegan cas súas follas e restos vexetais o alimento primordial dun inxente número de invertebrados. Entre eles destacan sobre todo as larvas de insectos que viven no fondo do río, onde a velocidade da corrente é máis baixa, con formas de vida do máis asombrosas, como por exemplo os tricópteros, que constrúen estoxos a modo de casiña para se protexer, ou redes para atrapar os materiais en suspensión que arrastra a auga.

4estoxo tricoptero

Tricóptero no seu estoxo

5Red tricoptero

Rede de tricóptero

Entre os insectos temos tamén notables depredadores, algúns chegan a cazar mesmo pequenos peixes, como por exemplo as larvas das nosas coñecidas libélulas. Pero estas larvas non se libran do voraz apetito das troitas e reos, dous salmónidos que gozan de boas poboacións no río Anllóns. O terceiro e máis cotizado, o salmón, outrora moi común nestas augas, extinguiuse fai unhas décadas, debido principalmente á construción de presas que lle impedían remontar o río. Hoxe en día está sendo obxecto dun ambicioso plan de recuperación e agardamos velo pronto brincando de novo augas arriba, nesa agónica epopea ata acadar as áreas de freza.

6larva libélula pescando

Larva de libélula pescando

7Salmon rio arriba

Salmóns río arriba

Boa mostra da formidable riqueza do Anllóns é a presenza da lamprea, que tamén atopa numerosas dificultades para remontar o río na súa viaxe procedente do mar, ou a xa escasísima angula, cría da anguía, manxar prohibitivo que figura en perigo crítico de extinción a nivel global.

8Lampreas no leito do río

Lampreas no leito do río

Ademais dos peixes, moitos son os organismos que dependen do río para sobrevivir. Temos na conca do Anllóns anfibios ameazados, como a Píntega Rabilonga, de aspecto delicado e amante das correntes rápidas e limpas, atopamos tamén serpes nadadoras como a Cobra de Colar, suxeita á humidade que lle proporciona o río e ávida depredadora de rás e sapos. Para habitantes sorprendentes, ningún como a estrañísima Auganeira, pequeno mamífero insectívoro que indica a presenza de augas limpas e ben osixenadas, posuidor dunha graciosa trompa ca que detecta as vibracións baixo a auga que producen as súas presas. E poderíamos seguir así, indefinidamente, falando das Lontras, Ratas de auga, Galiñolas, Garzas Reais, Picapeixes, Merlos Rieiros, Lavandeiras Reais, e un longo etcétera e nin sequera nos aproximaríamos a albiscar unha parte da extraordinaria riqueza natural que reúne o Anllóns. Temos, como vedes, un verdadeiro tesouro, e a nós nos corresponde a tarefa de o salvagardar.

9Píntega rabilonga

Píntega rabilonga

10 Xuvenil Cobra Colar

Cobra de colar, xuvenil

11auganeiro

Auganeira

12Picapeixe

Picapeixe

Para finalizar, e a modo de homenaxe, deixámosvos unha canción dos Poetarras que reivindica a importancia que ten para as xentes de Bergantiños este fermoso río, e tratar así de contribuír, dalgún xeito, a que deixe de ser un gran descoñecido.

https://www.youtube.com/watch?v=jqbHB4OaRMQ

O GRAN PROSCRITO DA COSTA DA MORTE

Con este encabezado queremos facer unha pequena homenaxe ao que para nós foi o mellor divulgador da fauna ibérica, o maxistral Félix Rodríguez  de la Fuente, que empregou o acertado termo de “proscrito” para referirse ao protagonista da nosa historia de hoxe.

Felix

Félix Rodríguez de la Fuente en boa compaña.

Poucos elementos do noso acervo natural e cultural provocan tantos sentimentos encontrados como o lobo. Dende que o home se converte en gandeiro, hai uns 10.000 anos, o lobo pasa de ser considerado un animal totémico a transformarse nun competidor problemático. Isto derivou nunha escura mitoloxía na que se lle atribuíron tódolos vicios e defectos humanos, que foi transmitida durante xeracións acabando por trocar o medo en odio. Este legado transformou ó lobo nun símbolo e referente cultural dos pobos do hemisferio norte, bagaxe que aínda perdura e que provoca que o noso gran depredador non deixe indiferente a ninguén, fonte dos odios máis intensos ou das veneracións máis exacerbadas.

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

A nosa benquerida Costa da Morte, suma aos seus numerosos atributos o privilexio de constituír a única zona con presenza estable de lobo xunto ao mar na Península Ibérica. Trátase dunha poboación pouco estudada que conta, segundo as escasas estimacións feitas, de 3 a 6 manadas nun área bastante grande, que vai dos montes de Ponteceso polo Norte, estendéndose por case que tódolos concellos da bisbarra, ata chegar a Carnota polo sur.

Foxo do lobo, Camariñas

Foxo do lobo, Camariñas

Frecuenta na nosa zona os montes do interior, zonas con grandes extensións de repoboacións forestais con especies alóctonas, matogueiras e praderías, e as serras litorais menos ocupadas polo home. Nestes lugares atopa refuxio durante o día, lugares onde parir, e permítenlle desprazarse sen ser visto, pero debido á baixa calidade destes hábitats non atopa suficientes presas salvaxes para se alimentar, a escaseza de ungulados silvestres obrígao a recorrer con frecuencia ao consumo de gando doméstico, fundamentalmente en forma de prea: restos de granxas avícolas, porcinas ou cadáveres de gando doméstico. A tentación da presenza de gando en réxime extensivo sen ningún método preventivo é grande, e provoca que existan algúns danos, que afectan con todo a moito menos do 1% da cabana gandeira que pasta libre nos montes. Os danos ao gando dependen moito máis do seu manexo que da abundancia de lobos, pero serven de pretexto para sometelo a unha intensa persecución.

lobosmuertos

Hoxe en día a situación do lobo na Costa da Morte é moi delicada. Afronta numerosos problemas que poñen en serio perigo a súa viabilidade: sofre unha intensa caza LEGAL, sobre todo nas batidas autorizadas para xabaril e raposo, o furtivismo segue a estar moi presente, xa se trate de disparos ilegais, lazos ou uso de veleno sobre reses mortas. A proliferación de infraestruturas destrúe e fragmenta aínda máis o seu precario hábitat, facendo moi difícil que as manadas se poidan alimentar, reproducir ou desprazarse polo territorio : estradas, autovías, infinidade de pistas forestais, parques eólicos, etc. Os incendios forestais e os atropelos tamén supoñen unha seria ameaza, ao que teríamos que engadir os medios de comunicación, que fomentan o sensacionalismo e o medo aos grandes depredadores, instrumentalizando con frecuencia ao lobo como ferramenta electoral.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Se somos quen de conservar o lobo, de xeito que sega a ser funcional nos ecosistemas, conservaremos os hábitats e a fauna silvestre que lle serve de alimento. O seu papel no ecosistema é fundamental para moitas outras especies, sendo a súa presenza moi beneficiosa para a conservación e a recuperación da biodiversidade: sanea as poboacións das súas presas, regula o seu número, controla a abundancia de depredadores máis pequenos, contribúe á recuperación da vexetación, protexe da erosión as ribeiras dos ríos, proporciona zonas de concentración de nutrientes, e un longo etcétera que fan do lobo o que se denomina unha especie clave. A perda do lobo non soamente supón un profundo empobrecemento do noso medio natural, senón tamén a perda do espírito libre, indómito e salvaxe do último gran depredador que nos queda, con el marchará para sempre a maxia do infatigable cazador que endexamais consentiu ser domesticado.

comiendo un ciervo

A PRODIXIOSA DIVERSIDADE DAS AVES DO LIMO

Chegadas estas datas, nas rías da Costa da Morte temos a sorte de recibir a visita dunhas aves moi especiais, que enriquecen a nosa paisaxe litoral. Coñécense polo nome de Limícolas, denominación que nos indica a súa preferencia por lugares asolagados con presenza de limos. Este grupo de paxaros é un dos máis fascinantes e atractivos para os afeccionados e estudosos da ornitoloxía, debido a varios motivos, o primeiro seguramente se relacione ca súa abraiante capacidade migratoria, poden recorrer enormes distancias entre as zonas de cría e as zonas de invernada, cando son máis comúns na nosa costa, e o segundo ten que ver cos lugares que ocupan, os humidais, que supoñen espazos abertos cunha boa visibilidade para poder observar a espectacular variedade morfolóxica que amosan, con moi diferentes picos, patas, cores e tamaños. A continuación deixámosvos algún exemplo para que apreciedes esta pluralidade.

Haematopus ostralegus

Gabita Haematopus ostralegus

Este inconfundible paxaro é a Gabita, que utiliza ese espectacular bico, longo, recto e alaranxado para capturar e perforar os moluscos que quedan expostos ca marea baixa. Estes fortes peteiros permítenlles desprender a golpes gasterópodos ferreamente incrustados nas rochas, como as lapas, se ben devecen sobre todo polos mexillóns e os berberechos.

Numenius arquata

Mazarico Curlí Numenius arquata

Para bicos espectaculares, o do Mazarico Curlí, a limícola máis grande que podemos atopar en Galicia. O de curlí fai referencia ao reclamo que emiten con moita frecuencia, algo así como “cur-lii”, que constitúe un dos sons máis característicos das nosas rías durante o inverno. O seu longo peteiro, que pode chegar a superar os 15cm de longo, permítelle sondar a lama en profundidade, introducindo o bico total ou parcialmente, e atopar así vermes, crustáceos ou moluscos que viven soterrados no fondo.

Limosa lapponica

Mazarico Rubio Limosa lapponica

Desta vez vedes que o bico está lixeiramente curvado cara arriba. O Mazarico Rubio é unha das aves migradoras máis abraiantes do planeta, sirva como exemplo unha viaxe rexistrada dende Alaska ata Nueva Zelanda, na que un individuo percorreu máis de 11.000 km en 8 días, ¡sen parar!. Ao igual que o Mazarico Curlí pode sondar o limo en profundidade co seu longo peteiro, pero desta vez está deseñado para capturar outro tipo de presas, que pode detectar polo tacto grazas a unhas terminacións nerviosas que posúen na punta do peteiro.

Charadrius hiaticula

Píllara Real Charadrius hiaticula

E para finalizar, un paxariño moito máis pequeno cos anteriores, a Píllara Real, que semella un boneco de peluche do máis riquiño. Agora no inverno ten unha plumaxe máis apagada que o exemplar da foto, que se presenta todo galán para o cortello. Como son moito máis pequenos que os anteriores, cas patas e o pico moi curtos, non poden introducirse en augas moi profundas, polo que teñen que despregar unhas técnicas de alimentación ben diferentes. Neste caso a Píllara vai coller as súas presas usando a vista, e agardando ao asexo. O método chámase de “carreira – pausa”: o que fan é esprintar, parar en seco e localizar a presa pola vista ou polo oído.

Rías como a de Corme e Laxe, a de Camariñas ou a de Corcubión son lugares moi produtivos, proporcionan gran cantidade de alimento a estes paxaros. Se a isto lle engadimos as diferentes formas e lonxitudes dos seus peteiros e patas, o que permite que se distribúan por diferentes zonas dun mesmo humidal, o resultado é que podemos atopar moitas limícolas nunha mesma ría. Así estas aves forman decotío bandos moi variados, con distintas especies, o que lles serve para confundir aos posibles depredadores e investir menos tempo na vixilancia para ocuparse da feito a comer. Moitos de vos de seguro que tendes unha zona húmida preto da casa, así que ¡¡animádevos a descubrir estas xoias da natureza!!

A ÁRBORE SEN ESPÍRITO

En Costa da Morte, como en practicamente todo o litoral galego e boa parte do interior, as plantacións forestais modificaron drasticamente a paisaxe dos nosos montes. Outrora bosques caducifolios atlánticos, cheos de colorido, diversos, heteroxéneos, indicadores do paso das estacións, repletos de vida e de maxia, fogar de trasnos e fadas, hoxe conforman unha paisaxe escura, monótona e uniforme, cunha estrutura e xeometría que reflicten o que en realidade son, bosques industriais, cas árbores apiñadas, todas da mesma altura, plantadas seguindo liñas perfectas, todas da mesma cor, cunha disposición e aparencia que en nada recordan a un sistema natural.

Eucaliptal

Ca chegada do outono, paradigma da diversidade cromática do bosque autóctono nas nosas latitudes, non podemos deixar de sentirnos profundamente embargados por unha sensación de tristeza, de perda, de que nos roubaron as estacións. En oposición á espectacular beleza que nos brindan as nosas costas, cando botamos a ollada cara os montes non esquecemos que o bosque xa non está, levárono.

Outono no bosque atlántico

Outono no bosque atlántico

Un dos maiores protagonistas dese secuestro é sen dúbida o eucalipto, segundo o último Inventario Forestal Nacional esta árbore exótica ocupa en Galicia preto de 290.000 hectáreas de masas puras, e unhas 450.000 hectáreas se lle sumamos a presenza de eucalipto mesturado con outras árbores (MAGRAMA 2011). Para que nos fagamos unha idea, esta superficie equivale á totalidade da provincia de Pontevedra, e o imparable avance desta invasión está lonxe de remitir (en 1998 as masas puras de eucalipto ocupaban 175.000 hectáreas). No mapa que mostramos abaixo compróbase a masiva implantación de eucaliptos en Costa da Morte (manchas de cor azul, e azul punteado con negro; Fonte – Información Xeográfica de Galicia, Xunta de Galicia).

Eucaliptos en Costa da Morte

Os valores truncados polos eucaliptais non atinxen unicamente á estética da paisaxe, senón que engloban tamén aspectos ecolóxicos non suxeitos a percepcións subxectivas. Os impactos ambientais do eucalipto son moitos e moi notables, demasiados para sequera esbozalos nesta pequena entrada. Baste con mencionar que a diversidade de organismos nunha plantación de eucaliptos é moi inferior á presente nun bosque natural. Isto pódese explicar de xeito sinxelo se partimos da base das cadeas alimentarias, os únicos insectos herbívoros capaces de alimentarse das follas do eucalipto son insectos exóticos importados de Australia, como o Gonipterus scutellatus, polo tanto a enerxía que pode pasar aos niveis tróficos superiores é moi limitada en comparación co que sucede nun bosque autóctono, onde temos unha enorme variedade de insectos herbívoros, e en consecuencia unha diversidade biolóxica moi superior de aves, anfibios, réptiles, mamíferos, artrópodos, etc. No tocante á diversidade vexetal tamén é inferior á que podemos atopar nun bosque de carballos, pois as follas do eucalipto liberan sustancias que inhiben a xerminación e o crecemento doutras especies, e cando caen da árbore son moito máis difíciles de descompoñer polas bacterias, fungos ou vermes, co que hai menos nutrientes dispoñibles para as plantas. Se a isto lle sumamos os tratamentos que se fan con herbicidas, as rozas e as quendas de corta reducidas (arredor de 15 anos para obtención de celulosa), engadido á intensa captación de auga polo eucalipto, o resultado son cultivos forestais con pouca variedade de plantas.

Gonipterus scutellatus

Gonipterus scutellatus

Algo que tampouco nos pasa desapercibido ós galegos é o inflamable que pode resultar unha plantación de eucaliptos. De feito trátase de árbores pirófitas, é dicir, que empregan o lume como estratexia para dominar e expandirse. Os eucaliptos teñen unha elevada capacidade de rexeneración e colonización tras un incendio, e a calor dos lumes tamén favorece a apertura das cápsulas que conteñen as sementes. Todos de seguro que puidemos comprobar algunha vez cómo tralo lume as primeiras árbores que rebrotan, de forma masiva e rapidísima, ocupando case que toda a superficie queimada libre de vexetación, son os eucaliptos. Será por esta asombrosa capacidade de invasión dos ecosistemas naturais, pola indubidable mingua dos valores ecolóxicos, ou polos terribles problemas socioeconómicos aos que se tiveron que enfrontar moitas comunidades indíxenas do Brasil ca chegada masiva das plantacións de eucalipto nas súas terras, que algunhas o bautizaron como “A árbore sen espírito”, o que revela o saber ancestral destas sociedades onde vida e natureza seguen a ser sinónimos. Esta concepción tristemente fica nas antípodas da mercantilización integral á que sometemos na actualidade ó noso territorio.

regeneracion eucalipto

Rexeneración de eucaliptos tras un incendio