Arquivo por etiquetas: Ecoloxía da Paisaxe

O GRAN PROSCRITO DA COSTA DA MORTE

Con este encabezado queremos facer unha pequena homenaxe ao que para nós foi o mellor divulgador da fauna ibérica, o maxistral Félix Rodríguez  de la Fuente, que empregou o acertado termo de “proscrito” para referirse ao protagonista da nosa historia de hoxe.

Felix

Félix Rodríguez de la Fuente en boa compaña.

Poucos elementos do noso acervo natural e cultural provocan tantos sentimentos encontrados como o lobo. Dende que o home se converte en gandeiro, hai uns 10.000 anos, o lobo pasa de ser considerado un animal totémico a transformarse nun competidor problemático. Isto derivou nunha escura mitoloxía na que se lle atribuíron tódolos vicios e defectos humanos, que foi transmitida durante xeracións acabando por trocar o medo en odio. Este legado transformou ó lobo nun símbolo e referente cultural dos pobos do hemisferio norte, bagaxe que aínda perdura e que provoca que o noso gran depredador non deixe indiferente a ninguén, fonte dos odios máis intensos ou das veneracións máis exacerbadas.

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

Bestia de Gévaudan, truculenta historia acaecida en Francia no S. XVIII

A nosa benquerida Costa da Morte, suma aos seus numerosos atributos o privilexio de constituír a única zona con presenza estable de lobo xunto ao mar na Península Ibérica. Trátase dunha poboación pouco estudada que conta, segundo as escasas estimacións feitas, de 3 a 6 manadas nun área bastante grande, que vai dos montes de Ponteceso polo Norte, estendéndose por case que tódolos concellos da bisbarra, ata chegar a Carnota polo sur.

Foxo do lobo, Camariñas

Foxo do lobo, Camariñas

Frecuenta na nosa zona os montes do interior, zonas con grandes extensións de repoboacións forestais con especies alóctonas, matogueiras e praderías, e as serras litorais menos ocupadas polo home. Nestes lugares atopa refuxio durante o día, lugares onde parir, e permítenlle desprazarse sen ser visto, pero debido á baixa calidade destes hábitats non atopa suficientes presas salvaxes para se alimentar, a escaseza de ungulados silvestres obrígao a recorrer con frecuencia ao consumo de gando doméstico, fundamentalmente en forma de prea: restos de granxas avícolas, porcinas ou cadáveres de gando doméstico. A tentación da presenza de gando en réxime extensivo sen ningún método preventivo é grande, e provoca que existan algúns danos, que afectan con todo a moito menos do 1% da cabana gandeira que pasta libre nos montes. Os danos ao gando dependen moito máis do seu manexo que da abundancia de lobos, pero serven de pretexto para sometelo a unha intensa persecución.

lobosmuertos

Hoxe en día a situación do lobo na Costa da Morte é moi delicada. Afronta numerosos problemas que poñen en serio perigo a súa viabilidade: sofre unha intensa caza LEGAL, sobre todo nas batidas autorizadas para xabaril e raposo, o furtivismo segue a estar moi presente, xa se trate de disparos ilegais, lazos ou uso de veleno sobre reses mortas. A proliferación de infraestruturas destrúe e fragmenta aínda máis o seu precario hábitat, facendo moi difícil que as manadas se poidan alimentar, reproducir ou desprazarse polo territorio : estradas, autovías, infinidade de pistas forestais, parques eólicos, etc. Os incendios forestais e os atropelos tamén supoñen unha seria ameaza, ao que teríamos que engadir os medios de comunicación, que fomentan o sensacionalismo e o medo aos grandes depredadores, instrumentalizando con frecuencia ao lobo como ferramenta electoral.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Obras na autovía da Costa da Morte.

Se somos quen de conservar o lobo, de xeito que sega a ser funcional nos ecosistemas, conservaremos os hábitats e a fauna silvestre que lle serve de alimento. O seu papel no ecosistema é fundamental para moitas outras especies, sendo a súa presenza moi beneficiosa para a conservación e a recuperación da biodiversidade: sanea as poboacións das súas presas, regula o seu número, controla a abundancia de depredadores máis pequenos, contribúe á recuperación da vexetación, protexe da erosión as ribeiras dos ríos, proporciona zonas de concentración de nutrientes, e un longo etcétera que fan do lobo o que se denomina unha especie clave. A perda do lobo non soamente supón un profundo empobrecemento do noso medio natural, senón tamén a perda do espírito libre, indómito e salvaxe do último gran depredador que nos queda, con el marchará para sempre a maxia do infatigable cazador que endexamais consentiu ser domesticado.

comiendo un ciervo

Advertisements

A ÁRBORE SEN ESPÍRITO

En Costa da Morte, como en practicamente todo o litoral galego e boa parte do interior, as plantacións forestais modificaron drasticamente a paisaxe dos nosos montes. Outrora bosques caducifolios atlánticos, cheos de colorido, diversos, heteroxéneos, indicadores do paso das estacións, repletos de vida e de maxia, fogar de trasnos e fadas, hoxe conforman unha paisaxe escura, monótona e uniforme, cunha estrutura e xeometría que reflicten o que en realidade son, bosques industriais, cas árbores apiñadas, todas da mesma altura, plantadas seguindo liñas perfectas, todas da mesma cor, cunha disposición e aparencia que en nada recordan a un sistema natural.

Eucaliptal

Ca chegada do outono, paradigma da diversidade cromática do bosque autóctono nas nosas latitudes, non podemos deixar de sentirnos profundamente embargados por unha sensación de tristeza, de perda, de que nos roubaron as estacións. En oposición á espectacular beleza que nos brindan as nosas costas, cando botamos a ollada cara os montes non esquecemos que o bosque xa non está, levárono.

Outono no bosque atlántico

Outono no bosque atlántico

Un dos maiores protagonistas dese secuestro é sen dúbida o eucalipto, segundo o último Inventario Forestal Nacional esta árbore exótica ocupa en Galicia preto de 290.000 hectáreas de masas puras, e unhas 450.000 hectáreas se lle sumamos a presenza de eucalipto mesturado con outras árbores (MAGRAMA 2011). Para que nos fagamos unha idea, esta superficie equivale á totalidade da provincia de Pontevedra, e o imparable avance desta invasión está lonxe de remitir (en 1998 as masas puras de eucalipto ocupaban 175.000 hectáreas). No mapa que mostramos abaixo compróbase a masiva implantación de eucaliptos en Costa da Morte (manchas de cor azul, e azul punteado con negro; Fonte – Información Xeográfica de Galicia, Xunta de Galicia).

Eucaliptos en Costa da Morte

Os valores truncados polos eucaliptais non atinxen unicamente á estética da paisaxe, senón que engloban tamén aspectos ecolóxicos non suxeitos a percepcións subxectivas. Os impactos ambientais do eucalipto son moitos e moi notables, demasiados para sequera esbozalos nesta pequena entrada. Baste con mencionar que a diversidade de organismos nunha plantación de eucaliptos é moi inferior á presente nun bosque natural. Isto pódese explicar de xeito sinxelo se partimos da base das cadeas alimentarias, os únicos insectos herbívoros capaces de alimentarse das follas do eucalipto son insectos exóticos importados de Australia, como o Gonipterus scutellatus, polo tanto a enerxía que pode pasar aos niveis tróficos superiores é moi limitada en comparación co que sucede nun bosque autóctono, onde temos unha enorme variedade de insectos herbívoros, e en consecuencia unha diversidade biolóxica moi superior de aves, anfibios, réptiles, mamíferos, artrópodos, etc. No tocante á diversidade vexetal tamén é inferior á que podemos atopar nun bosque de carballos, pois as follas do eucalipto liberan sustancias que inhiben a xerminación e o crecemento doutras especies, e cando caen da árbore son moito máis difíciles de descompoñer polas bacterias, fungos ou vermes, co que hai menos nutrientes dispoñibles para as plantas. Se a isto lle sumamos os tratamentos que se fan con herbicidas, as rozas e as quendas de corta reducidas (arredor de 15 anos para obtención de celulosa), engadido á intensa captación de auga polo eucalipto, o resultado son cultivos forestais con pouca variedade de plantas.

Gonipterus scutellatus

Gonipterus scutellatus

Algo que tampouco nos pasa desapercibido ós galegos é o inflamable que pode resultar unha plantación de eucaliptos. De feito trátase de árbores pirófitas, é dicir, que empregan o lume como estratexia para dominar e expandirse. Os eucaliptos teñen unha elevada capacidade de rexeneración e colonización tras un incendio, e a calor dos lumes tamén favorece a apertura das cápsulas que conteñen as sementes. Todos de seguro que puidemos comprobar algunha vez cómo tralo lume as primeiras árbores que rebrotan, de forma masiva e rapidísima, ocupando case que toda a superficie queimada libre de vexetación, son os eucaliptos. Será por esta asombrosa capacidade de invasión dos ecosistemas naturais, pola indubidable mingua dos valores ecolóxicos, ou polos terribles problemas socioeconómicos aos que se tiveron que enfrontar moitas comunidades indíxenas do Brasil ca chegada masiva das plantacións de eucalipto nas súas terras, que algunhas o bautizaron como “A árbore sen espírito”, o que revela o saber ancestral destas sociedades onde vida e natureza seguen a ser sinónimos. Esta concepción tristemente fica nas antípodas da mercantilización integral á que sometemos na actualidade ó noso territorio.

regeneracion eucalipto

Rexeneración de eucaliptos tras un incendio

O MELLOR AMIGO DA CAMARIÑA

Tódolos seres do mundo facemos paisaxe, e os xeitos en que se pode participar na súa conformación poden ser do máis diversos e ás veces sorprendentes.

Plantas e animais teñen moito que dicir neste asunto, e con frecuencia deciden colaborar, beneficiarse mutuamente, para aumentar as súas opcións de sobrevivir e deixar descendencia. De todos é coñecida a importancia de moitos insectos na polinización das plantas, eles levan comida (polen ou néctar) e elas asegúranse a fecundación. Pero ignoramos a miúdo outras estratexias de cooperación entre especies que resultan fundamentais para a súa existencia, como por exemplo a dispersión das sementes por determinados animais.

Un exemplo moi ilustrativo deste tipo de relacións témolo nunha das plantas máis senlleiras da nosa costa, a Camariña (Corema album). Este singular arbusto, cada vez máis escaso nos nosos areais, depende en boa medida para a súa dispersión e xerminación do atractivos que resulten os seus froitos para un bo número de animais. Paxaros coma os merlos, gaivotas, pardais e corvos, ou mamíferos coma os coellos, raposos, teixugos, xabarís e mesmo ourizos, son eficaces diseminadores das sementes contidas nos seus froitos. O paso das sementes polo tracto dixestivo destes animais aumenta a eficacia da xerminación, e por outra banda permite que as novas camariñas poidan medrar lonxe dos seus pais, evitando a competencia polo espazo e polo alimento cos seus proxenitores e permitindo que colonicen novos lugares, favorecendo así a recuperación da outrora ampla área de distribución da camariña nas nosas costas.

Pero sen dúbida o mellor cómplice da camariña nestas cuestións é o Lagarto Arnal (Timon lepidus). Trátase do maior lagarto da Península Ibérica, podendo superar os 75cm de lonxitude no caso dos machos, e presenta nos costados unhas fermosas manchas azuis que o converten nun animal moi vistoso. Este magnífico saurio, aínda relativamente abundante na Costa da Morte, muda a súa dieta a finais do verán para incorporar froitos, e xusto nesta época é cando resultan máis abondosas as drupas da camariña. Cabe dicir que os froitos teñen un sabor doce e moi agradable, pero tamén recordarvos que se trata dunha planta xa moi escasa, e facémoslle un fraco favor se os apañamos. Será polo seu feiticeiro sabor, ou seguramente polas súas propiedades nutritivas, que o lagarto cobiza por eles, consúmeos activamente, e parece ser o máis eficaz liberando as sementes da súa cuberta protectora, co que aumenta máis que ningún outro animal a probabilidade de que xerminen e broten novas camariñas.

De aí que a saúde das poboacións de camariña tamén dependa en boa medida da presenza do lagarto arnal. Moitas das ameazas que sofre a camariña tamén as padece o lagarto, a destrución dos sistemas dunares pola urbanización do litoral, as cada vez máis numerosas infraestruturas, os paseos marítimos e sen dúbida as plantacións de piñeiros e eucaliptos a pe de costa, son responsables de que as camariñas sexan cada vez máis raras de atopar, e tamén afectan negativamente á supervivencia dos lagartos. Pero outras ameazas que a priori non parecerían prexudicar ás camariñas, como a presenza cada vez máis habitual de gatos nas matogueiras e areais costeiros, consecuencia directa da construción de vivendas preto do mar, ou a expansión do visón americano, por escapes das granxas peleteiras, fan que o seu mellor aliado  sexa cada vez máis escaso, o que repercute negativamente na viabilidade da planta que lle da nome a un dos nosos máis fermosos concellos.